ქალების დრო I იულია კრისტევა

 

თარგმნა და წინასიტყვაობა დაურთო: ანა ბერიამ.

რედაქტორი: ელენე ლადარია

 

წინასიტყვაობა

იულია კრისტევა ბულგარელი წარმოშობის საფრანგეთში მოღვაწე უმნიშვნელოვანესი ფილოსოფოსი, ფემინისტი და ფსიქოანალიტიკოსია, რომელიც ფროიდისა და ლაკანის თეორიებს ამუშავებს ფემინისტური და „სხვა“ პერსქტექტივებიდან. კრისტევას თეორიული კორპუსის ცენტრალური კონცეფციები არის ‘სემიოტიკა’, ‘ამბოხი’, და ‘სუბიექტი პროცესში’.

კრისტევას მიხედვით, ადამიანური განვითარების ყველაზე მნიშვნელოვანი პერიოდი ლაკანიანურ ‘სარკის სტადიამდე’ (სახე-ხატის მეშვეობით ეგოს ჩამოყალიბების დაწყება) ხდება – იმ შრეში, რომელსაც კრისტევა უწოდებს ‘სემიოტიკურს’ – თავისუფლად მდინარ, ფლუიდურ აღმნიშვნელ სისტემაში და არა მყარ აღმნიშვნელ სისტემაში, როგორიცაა სიმბოლური შრე, რომელშიც ადამიანური სუბიექტის შესვლას სარკის ეტაპი აინიცირებს. „სემიოტიკური შრე“ უკავშირდება ემოციებს, ინსტინქტებს, სხეულს, და ენაში ნაპრალებს.

სემიოტიკური და სიმბოლური, ეს ის ორი აღმნიშვნელი სისტემაა, რომლებშიც ადამიანური მნიშვნელობებისა და საზრისების შექმნის, მათი გადმოცემის და კომუნიკაციის პროცესი ხორციელდება. თუ სიმბოლური შრე, ლაკანის მიხედვით, ასოცირდება ფალიკურ აღმნიშვნელთან – აღმნიშვნელთან, რომელიც ლურსმანივით აჭედებს მნიშვნელობას, საგანს და აღმნიშვნელს ერთმანეთს, და საბოლოო და მყარ საზრისს წარმოქმნის, სემიოტიკა, კრისტევას მიხედვით, ასოცირდება თავისუფლად მცურავ აღმნიშვნელებთან, გარდამავალ და არასწორხაზოვან ინტენსიურ მნიშვნელობებთან და საზრისებთან. კრისტევა სემიორიკურ შრეს ასოციაციურად აკავშირებს საშვილოსნოს (მატრიქსულ) ქსოვილთან – გამომკვებავ-მზრუნველ სასიცოცხლო დედობრივ სივრცესთან განცალკევებისა და მოკვეთის გარეშე. ამ სივრცეს კრისტევა მოიხსენიებს „გინოცენტრულ“ კომუნიკაციურ სფეროდ, „ფალოცენტრულისგან“ განსხვავებით. მის აღსანიშნად ის ასევე იყენებს ტერმინ „ქორას“ – პლატონისგან ნასესხებ ცნებას, რომელიც კრისტევასთან აღნიშნავს ღრმა, ადრეულ ურთიერთობის სივრცეს, ლტოლვების ერთიანობას და მათ საერთო მოძრაობას დედა-შვილს შორის.

1970 წლიდან, როდესაც კრისტევა მუშაობს თავის წიგნებზე რევოლუცია პოეტურ ენაში და სემიოტიკა, ის ავითარებს თავის თეორიას ფსიქოანალიტიკური კავშირების შესახებ სემიოტიკურსა და სიმბოლურ შრეებს შორის, და ხაზს უსვამს შიდაფსიქიკური ამბოხის აუცილებლობის იდეას ხმელი და ხისტი სიმბოლური სტრუქტურების წინააღმდეგ – ამბოხის, რომელიც ხსნის სემიოტიკურ პოტენციალს და იწვევს მნიშვნელობებისა და საზრისების ღიაობას და განახლებადობას სოციალურ და ფსიქიკურ შრეებში. ლაკანის მსგავსად, კრისტევას მიხედვითაც, „მოლაპარაკე არსებები“ არიან არა ენის უბრალო მომხმარებლები – თითქოს იყენებდნენ ენას, როგორც ობიექტს – არამედ ისინი ენის მიერ კონსტიტუირებულები არიან: ენის მეშვეობით იქმნებიან შიდაფსიკურ, სოციალურ, წარმოსახვით, იდეოლოგიურ და სიმბოლურ დონეებზე. ისინი არიან ენას დაქვემდებარებულნი და შესაბამისად, ენის სუბიექტები. კრისტევასთვის ასეთი სუბიექტი ყოველთვის პროცესში და (სასამართლო) პროცესზე მყოფი სუბიექტია – ის და მისი ურთიერთობები საკუთარ სხეულთან, სხვებთან, თუ ობიექტებთან იცვლება ლინგვისტურ ცვლილებებთან ერთად, რომლებიც აწარმოებს გარკვეულ კომუნიკაციურ მოლოდინებს და წესრიგს – „თავშეკავებისა“ და „თავდაჭერილობის“ სტრუქტურებს, რომელთაც (სასამართლო) პროცესზე მყოფი სუბიექტი უნდა შეეთავსოს. ხოლო ის, რაც ვერ არის “შეკავებული“ ამ კომუნიკაციურ სტრუქტურებში, არის სემიოტიკური „ნაჭარბი“ – ეს არის ემოციური, გრძნობითი გამოდევნილი ლტოლვითი ენერგიის სიჭარბე, ცნობიერი თუ არაცნობიერი. სწორედ თანმიმდევრულ მნიშვნელობებსა და ამ ტიპის ჭარბ აფექტურობას შორის ნაპრალი არის სიმბოლურსა და სემიოტიკურ შრეებს შორის განსხვავება.

სემიოტიკა არის ვერბალურს-მიღმა შრე, რომელში მოძრავი ჩვენი სხეულებრივი და არაცნობიერი ენერგია განსაზღვრავს და გავლენას ახდენს ჩვენს სიმბოლურ ენაზე. სემიოტიკამ შეიძლება გააძლიეროს ან გაანადგუროს სიმბოლური მნიშვნელობა (ან ორივე ერთად) – ის კომპლექსურ და ურთიერთწინააღმდეგობრივ კავშირშია იმ სიმბოლურობასთან, რომელშიც ვცხოვრობთ და ვფუნქციონირებთ. თუმცა, კრისტევას მიხედვით, სიმბოლური და სემიოტიკური შრეები ყოველთვის ერთად თანაარსებობს – ადამიანი, როგორც მნიშვნელობებში მცხოვრები არსება, არასოდესაა მხოლოდ ერთ-ერთ შრეში. მიუხედავად ამისა, კრისტევა გამოყოფს სხვადასხვა სფეროებს სემიოტიკურისა და სიმბოლურის განსხვავებული თანაფარდობის მიხედვით: პოეზიას, მუსიკას, ცეკვას, როგორც წესი, კრისტევა მეტად აკავშირებს სემიოტიკურთან, ხოლო ხისტ და მშრალ აღმნიშვნელთა სისტემებს, როგორიცაა, მაგალითად, ლოგიკა ან მეცნიერება, რომლებიც მყარ არტიკულირებად ცნებებს ეყრდნობა – სიმბოლურთან. კრისტევას მიხედვით, ბავშვი ჩვილობიდანვე ჩართულია სემიოტიკური „აღნიშვნისა“ და მნიშვნელობის შექმნის განუსაზღვრელ პროცესში – მის „ენაში შესვლამდეც“ და მისი ეგოს ჩამოყალიბებამდეც – და ეს სემიოტიკური სიჭარბე მას არასდროს ტოვებს. მიუხედავად იმისა, რომ ნებისმიერი კომუნიკაცია და ენა ყოველთვის სემიოტიკურისა და სიმბოლურის კომბინაციაა, რადგან ნებისმიერ მყარ საკომუნიკაციო და ლინგვისტურ სისტემას „აზრი“ ეძლევა სწორედ სემიოტიკურის მაცოცხლებელი და ენერგიული ლტოლვებითა და მამოძრავებელი ძალით (რადგან მისი ინტენსივობა ბევრად აღემატება მშრალ და ხისტ, უცვლელ, ფალიკურ აღმნიშვნელებს), მაინც – სწორედ ამ ორს შორის ბალანსის დარღვევა არის კრისტევასთვის ფსიქიკური აშლილობების (მაგალითად, ფსიქოზისა თუ შიზოფრენიის) მიზეზი.

კრისტევას მიხედვით, სუბიექტი, რომელიც მუდმივად გადახლართულია სემიოტიკურსა და სიმბოლურში და მათ ექვემდებარება, მუდმივად პროცესში მყოფი, ღია სუბიექტია, და არასდროს მყარი, საბოლოო იდენტობის მქონე, ერთეული სუბიექტი – ის არ არის სტაბილური და ერთიანი – არამედ მუდმივად პროცესში და პროცესზეა (განსჯისა). სემიოტიკურის აფექტური ენერგიები ეგოს თვით-იდენტობას მუდმივად შემოქმედებითად არღვევენ და ახალი ინტენსიური მნიშვნელობები შემოაქვთ, რაც საზრისის ახლებური გადააზრების შესაძლებლობებს იძლევა. ირიგარესა და სიქსუსგან განსხვავებით, კრისტევასთან ცალსახად არ არსებობს სუბიექტურობა მსხვერპლშეწირვის, ანუ კომპრომისის, დათმობის, განცალკევების, დანაკარგის – რაღაც ტიპის კასტრირების – მიღმა, რადგან ნებისმიერი სოციალური წესრიგი გულისხმობს გარკვეულ სიმბოლურ ძალადობას, რაც აწარმოებს ყოველთვის გახლეჩილ, არამდგრად, შინაგანად განსხვავების მატარებელ სუბიექტს – გახლეჩილს კანონს/სიმბოლურობასა და სხეულს/სემიოტიკურობას შორის. კრისტევა დანაკარგსა (მსხვერპლს) და დედობრივი ‘ქორას’ სხეულებრივ განდევნას გარკვეულწილად აუცილებლად მიიჩნევს, თუმცა ის ხაზს უსვამს, რომ ეს უნდა ხდებოდეს აღიარებისა და სიყვარულით ჩანაცვლების მეშვეობით – მისი გახსენებისა და მასთან მუდმივი დაბრუნების მეშვეობით წინსვლით, და არა განდევნისა და დაფარვის ხარჯზე (როგორც ეს ხდება პატრიარქალურ წესრიგში, სადაც ქალი, დედა და დედა-შვილური ურთიერთობები ძალადობრივად იჩქმალება). კრისტევასთვის სწორედ სიყვარულით სავსე სიმბოლურობით – სიტყვებით, ენითა და მოგონებებით, რომლებიც უკან მიემართება დანაკარგს – შესაბამისად, სემიოტიკურ შრესთან უწყვეტი კავშირით და სემიოტიკურიდან ამბოხით – არის შესაძლებელი დაკარგული უშუალობის ანაზღაურება და რეალური გარდამქმნელი ცვლილება პატრიარქატულ-კაპიტალისტური ხისტი წესრიგისა, რომელიც სუბიექტებში არა მოსიყვარულე ინტერესისა და რეალურად შემოქმედებითი, ღია პოტენციალის გაღვივებას ემსახურება, არამედ ცივი, მშრალი კანონითა და წინასწარგანსაზღვრულობით ზღუდავს მათ.

იხილეთ თარგმანის სრული ვერსია:

ქალების დრო I იულია კრისტევა

ნახვა / გადმოწერა

თარგმანი მომზადდა კრიტიკული პოლიტიკის პლატფორმისა და ქალთა ცოცხალი ბიბლიოთეკის თანამშრომლობით, ქალთა ფონდი საქართველოში ფინანსური მხარდაჭერით.