შეკითხვები

ლუს ირიგარე

თარგმნა და წინასიტყვაობა დაურთო ანა ბერიამ.

რედაქტორი: ელენე ლადარია.

ლუს ირიგარე ბელგიაში დაბადებული ფრანგი ფემინისტი, ფილოსოფოსი, ლინგვისტი, ფსიქოლინგვისტი, ფსიქოანალიტიკოსი და კულტურის თეორეტიკოსია. მან 1968 წელს მოიპოვა ლინგვისტიკის დოქტორის ხარისხი ვენსენის უნივერსიტეტში, სენ-დენიში (პარიზის VIII უნივერსიტეტი). მისი დისერტაცია დემენციით დაავადებული სუბიექტების მეტყველების ნიმუშებზე 1973 წელს გამოიცა მის პირველ წიგნად, „დემენციით დაავადებულთა ენა“. 1974 წელს მან მიიღო მეორე დოქტორის ხარისხი ფილოსოფიაში.

1960-იანი წლებიდან ირიგარე ესწრებოდა ჟაკ ლაკანის ფსიქოანალიტიკურ სემინარებს და შეუერთდა École Freudienne de Paris-ს (პარიზის ფროიდიანული სკოლა), რომელსაც იმ დროისთვის ლაკანი ხელმძღვანელობდა. ირიგარე 1974 წელს გარიცხეს ამ სკოლიდან, მისი მეორე სადოქტორო დისერტაციის – სხვა ქალის სპეკულუმი-ს (Speculum: La fonction de la femme dans le discours philosophique, მოგვიანებით სახელწოდებით Speculum: De l’autre femme) გამოქვეყნების შემდეგ, რომელმაც დიდი კრიტიკა მიიღო როგორც ლაკანიანური, ასევე ფროიდიანული ფსიქოანალიტიკური სკოლებისგან. ამ კრიტიკამ მას აღიარებაც მოუტანა, მაგრამ იგი დაითხოვეს ვინსენის უნივერსიტეტის პროფესორის თანამდებობიდან და ასევე განდევნეს ლაკანიანური საზოგადოებიდან.

ირიგარეს ტექსტები იძლევა ყოვლისმომცველ ანალიზს და კრიტიკას ქალთა გამორიცხვის შესახებ ფილოსოფიის, ფსიქოანალიტიკური თეორიისა და სტრუქტურული ლინგვისტიკის ისტორიიდან. ირიგარე ამტკიცებს, რომ ქალები ტრადიციულად ასოცირდებოდნენ მატერიასთან და ბუნებასთან იმის ხარჯზე, რომ არ არსებობდა ქალური სუბიექტის განსხვავებული პოზიცია – ქალები შეიძლება გამხდარიყვნენ სუბიექტები მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ აითვისებდნენ მამაკაცურ სუბიექტურობას. ირიგარეს მიზანია, გამოავლინოს ქალის სუბიექტის პოზიციის არარსებობა, ყველაფერი ქალურის ბუნება/მატერიისთვის დაქვემდებარების ტრადიცია, და, საბოლოო ჯამში, დასავლურ კულტურაში ნამდვილი სექსუალური განსხვავების არარსებობა.

ირიგარეს ნაშრომები აერთიანებს ფსიქოანალიტიკური და ზოგადი ფილოსოფიური ტრადიციების კრიტიკას, რომელთაც ის თითქმის უიგივებს კიდეც ერთმანეთს. ის ასევე აკრიტიკებს სხვა დისციპლინებსაც, როგორიცაა ლინგვისტიკა თუ ლიტერატურათმცოდნეობა. შესაბამისად, ის დისციპლინებს შორის მუშაობს, სხვადასხვა დისციპლინის საზღვრებზე. მისი ადრეული ნაწერები მოიცავს ყველა ამ დისციპლინაში დასავლური მასკულინური ტრადიციის წარმოჩენას და კრიტიკას, მისი გვიანდელი ნაწერები კი მეტად კონცენტრირდება ქალურობის და ფემინურობის უნიკალური განსხვავებული კულტურის და სიმბოლურობის გამოხატვის მცდელობაზე.

თავის წიგნში „სხვა ქალის სპეკულუმი“ ირიგარე დასავლური თეორიული ტრადიციის წამყვანი ავტორების შრომების დეკონსტრუქციას ახდენს, დაწყებული პლატონიდან, დამთავრებული ლაკანით, და ყველა ამ ავტორთან გამოავლენს ქალების სტატუსსა და პოზიციას, რის შედეგადაც ის ააშკარავებს და აკრიტიკებს დასავლური კულტურის მონოსექსუალურობას, სადაც მხოლოდ ერთი – მამაკაცური სქესის აღიარება ხდება, ქალურობა კი მასთან მიმართებაში განისაზღვრება, მას ედრება. სწორედ ამის საფუძველზე, ირიგარე აკრიტიკებს ასევე მოდერნული განმანათლებლობის უნივერსალურობის და საყოველთაობის პარადიგმებს, რადგან მონოსექსუალურობა გამორიცხავს რეალურ უნივერსალურობასა და ნეიტრალურობას.

აქედან გამომდინარე, ბოვუარისგან თუ მაგალითად ბატლერისგან განსხვავებით, ირიგარეს აზრით, ჩვენ არ უნდა მოვახდინოთ განსხვავებულობის მინიმალიზება. პირიქით, ხაზი უნდა გავუსვათ და უნდა გამოვკვეთოთ ეს განსხვავება. ირიგარეს ცენტრალური მტკიცება ის არის, რომ საზოგადოებრივ თეორიაში და პრაქტიკაში რამის შესაცვლელად, ჩვენ პირველ რიგში სიმბოლური წესრიგი უნდა შევცვალოთ.

ლაკანის თეორიაში სიმბოლურობა გულისხმობს ადამიანური რეალობის ერთ-ერთ საბაზისო შრეს – ის წინასწარ არსებული წესრიგია, რომელიც შედგება სოციალური, ლინგვისტური, ინტერ-სუბიექტური და ტრანს-სუბიექტური ურთიერთობებისგან, კავშირებისგან და კონტექსტებისგან, რომელშიც ადამიანი „ვარდება“ დაბადებისას. ლაკანის მიხედვით, კოლექტიური სიმბოლური წესრიგი აუცილებლად მიიჩნევა ადამიანური სუბიექტურობის ჩამოყალიბებისთვის – მხოლოდ სიმბოლურობის (ენისა და სოციალური ნორმების) მეშვეობითაა შესაძლებელი სხვათა სამყაროში შესვლა, სადაც ინდივიდი და საზოგადოება ერთდროულად ჩნდება.

ირიგარესაც, რომელიც ლაკანიანური ტრადიციიდან მოდის, ამის მსგავსად ესმის სიმბოლური წესრიგის ცნება – როგორც სხეულების, ფსიქიკისა და ენის კავშირი. სწორედ ეს სიმბოლური წესრიგი განსაზღვრავს სქესისა და გენდერის შესახებ წარმოდგენებსაც ბიოლოგიასა და კულტურასთან კავშირში, რაც არის ირიგარეს წიგნის ცენტრალური თემა. მის მიხედვით, ჩვენი სიმბოლური წესრიგი გენდერიზებულია, ხოლო ჩვენი სუბიექტურობა მონოსექსუალურად სტრუქტურირდება. ლაკანიანური ფსიქიკური სტრუატურები არც ნეიტრალურია, და არც აისტორიული. სიმბოლურ წესრიგს და სტრუქტურებსაც თავისი წარმოშობა და ისტორიული კონტექსტი აქვთ ისევე, როგორც ენას და დისკურსს, არაცნობიერს, სურვილსა თუ ფანტაზიებს.

‘სარკე’ ან ‘სპეკულუმი’ ირიგარეს ცენტრალური ცნებაა. ირიგარეს მიხედვით, პატრიარქატი ჩაწერილია ფილოსოფიურ და ფსიქოანალიტიკურ მოძღვრებებში, ზოგადად დასავლურ აზროვნებაში და საზოგადოებაში, სადაც ღირებულებების სტანდარტი მამაკაცური სქესია, ხოლო მთელი დისკურსი, საზოგადოება და კულტურა ეყრდნობა „სპეკულარიზაციას“ – არეკვლის სტრუქტურას, რომელშიც ყველაფერი ირეკლავს მამაკაცურ სუბიექტს და მის ეგოს იმ სარკის მეშვეობით, რომლადაც იქცევა ქალი ამ სიმბოლურ კონტექსტში, რათა მამაკაცმა ქალში დაინახოს საკუთარი ანარეკლი. ქალები ქცეულნი არიან მასალად, მატერიად, ხორცად, ‘ნეგატივად’, რომელიც სარკის ფუნქციას ასრულებს მამაკაცურობის არეკვლისთვის. და რადგან ქალები სარკის მხარეს დგანან და სარკის ფუნქციას ასრულებენ, ამიტომ მათ ყოველთვის სუბიექტის საპირისპირო პოზიცია აქვთ – ისინი ვერასდროს ხედავენ საკუთარ თავს, საკუთარ ანარეკლს სარკეში. მათი რეპრეზენტაცია, მათი წარმოდგენა არ ხდება – ისინი ‘ნეგატივად’ რჩებიან, და არასდროს არიან სუბიექტები.

რეპრეზენტაციის სარკისებრი, სპეკულარული სტრუქტურა, ირიგარეს მიხედვით, აუცილებელი ხდება იმიტომ, რომ მამაკაცს სჭირდება ის საკუთარი ღირებულების შესაქმნელად და დასადასტურებლად, რადგან არ არსებობს არანაირი შინაგანი ან ბუნებრივი ღირებულება, რაც გაამართლებდა მის სოციო-სიმბოლურ ბატონობას და ჰეგემონიას. ამიტომ, მას სჭირდება, რომ ეს ღირებულება ხელოვნურად, რეპრეზენტაციულად – წარმოსახვითად შექმნას, ანარეკლის მეშვეობით ქალში, რომელიც კაცს უკან დაუბრუნებს თავის სახე-ხატს, და გაიმეორებს ამ იგივეობრივ სახე-ხატს. შესაბამისად, ქალის როლი მამაკაცისთვის მისი სახე-ხატის ანარეკლის დაბრუნება ხდება. სხვა სარკე, სხვა ანარეკლი რომ ყოფილიყო ჩართული ამ პროცესში, ეს მამაკაცისთვის მომაკვდინებელი რისკის და კრიზისის ტოლფასი იქნებოდა.

სარკის და ‘სპეკულუმის’ ცნებით ირიგარე უბრუნდება ფროიდთან ქალურობის თეორიას და აკრიტიკებს მას, როგორც სექსისტურს, რომელიც უარყოფს ქალს, ქალის სხეულს და ქალის სურვილს, და მას აქცევს მამაკაცის კონსტრუქციად – მამაკაცის დედად და ცოლად. ირიგარე აჩვენებს, რომ ყველა ტერმინი, რომელსაც ფროიდი იყენებს ქალური სექსუალობის დასახასიათებლად, რეალურად მამაკაცური სექსუალობის მეორე მხარეა – ანუ მონოსექსუალურია, რომლის ფარგლებშიც მამაკაცური სტანდარტი ქალებზეც განივრცობა იმის შიშით, რომ ქალის უნიკალური სურვილი და სექსუალობა ძირს გამოუთხრიდა მამაკაცისთვის უკან დაბრუნებული ანარეკლის ერთიანობას, მთლიანობას და სიმარტივეს – ესე იგი, მამაკაცის უპირატეს ღირებულებას. ფროიდი (და ლაკანიც, სარკისებრი ფაზის შესახებ მისი თეორიის ფარგლებში) განამტკიცებს ამ ღირებულებას იმით, რომ ასეთ სარკისებრ, სპეკულარულ ანარეკლს აქცევს ზოგადად სუბიექტურობის ღირებულებისა და მნიშვნელობის ერთადერთ სტანდარტად და განმსაზღვრელად.

ირიგარე არ უარყოფს სარკის, წარმოსახვითობის, რეპრეზენტაციულობისა და სიმბოლურობის აუცილებელ მნიშვნელობებს საზოგადოებაში. მის მიხედვითაც, რაღაც ტიპის რეპრეზენტაცია, ასახვა და სიმბოლიზირება აუცილებელია სუბიექტურობის და საზოგადოებრიობის ჩამოყალიბებისთვის, მაგრამ ირიგარე უარყოფს იმ სარკისებრი არეკვლის, იმ სპეკულარული სიმბოლურობის ტიპს, რომელზეც დგას დასავლური თეორია და სოციალურობა – მონოსექსუალურობის, ერთიანობის და განუსხვავებლობის მამაკაცურ ფანტაზიას. სწორედ ამიტომაცაა, რომ, ირიგარეს მიხედვით, საჭიროა მთლიანად სიმბოლური წესრიგის ცვლილება (თუმცა არა მისი თავიდან მოშორება), და სწორედ ამიტომაცაა, რომ ირიგარე იკვლევს რეპრეზენტაციის, არეკვლის და იდენტიფიცირების საკითხებს.

ირიგარე წარმოაჩენს, რომ გარიყვის, გამორიცხვის მეშვეობით, სარკედ ქცევის მეშვეობით, ქალი უზრუნველყოფს იმის ფანტაზიების გამრავლებას და გაძლიერებას, ვინც, ამგვარი არეკვლის მეშვეობით, ხდება ერთადერთი სუბიექტი – მამაკაცისა. ტექნიკურად, ყველა შეიძლება ჩადგეს სარკის პოზიციაში, მაგრამ ამით სპეკულარული სტრუქტურა არ იცვლება. თუმცა სწორედ ამ პირობითობის გამო, მამაკაცური სუბიექტურობის ერთადერთ სუბიექტად ქცევის პირობითობის (და არა აუცილებლობის) გამო, დაუშვებელია, რომ ქალებს მიეცეთ იგივეს გაკეთების საშუალება – რომ საკუთარი თავი, საკუთარი სურვილები, საკუთარი ანარეკლი გამოსახონ, რომ ის თვითონ დაინახონ, და ერთმანეთს – სხვა ქალებს დაანახონ. მას შემდეგ, რაც ქალი იქცევა სარკედ და მამაკაცური სუბიექტის არეკვლის საშუალებად, ამიტომ, ის სპეკულარულ ეკონომიკაში მხოლოდ ობიექტი შეიძლება იყოს, რომელსაც უნდა დაეუფლონ, რომელიც უნდა გაცვალონ, რომელიც უნდა გააფეტიშონ. ის მხოლოდ სუბიექტის ანარეკლია. ეს ე.წ. ტრაგიკული როლია, რადგან ქალმა რომც მოახერხოს, რომ ეს როლი სრულყოფილად ითამაშოს, ის მაინც ვერ შეძლებს საკუთარი თავის ისეთი რეპრეზენტაციის შექმნას თავისი თავისთვის და სხვებისთვის, რომელიც მას აქცევდა რაიმე სხვად, გარდა გაცვლისა და არეკვლის ობიექტისა. ამიტომ, არანაირი აზრი არ აქვს, ყველანაირი მნიშვნელობა ეკარგება ამ როლის თამაშსა და ამ თამაშში „მოგებას“, რადგან შედეგი მაინც იგივეა. ამბიცია და მცდელობა არაფერს ცვლის. ეს ვერ ცვლის თამაშს. ამ სიმბოლურ ეკონომიკაში არ არსებობს ქალის სხვა ადგილი, გარდა ნაკლოვანების, ‘ნეგატივის’ როლისა, კასტრირებულობის აღმნიშვნელისა, რომლის ქალებისთვის მიწერით მამაკაცები საკუთარ თავს იხსნიან კასტრაციის შიშისგან და შფოთვისგან, და საკუთარ თავს სრულად, ერთიანად, არაკასტრირებულად, შეუღწევადად წარმოაჩენენ, და ირეკლავენ.

რომ შევაჯამოთ, ირიგარეს მიხედვით, სიმბოლურობა და სიმბოლური წესრიგი სოციალურად და ძალაუფლებრივად განსაზღვრულია, და არა ბუნებრივად მოცემული, უცვლელი ან აისტორიული; აქედან გამომდინარე, ქალურობის ცნებაც არა უნივერსალური, უცვლელი, და ბუნებრივად განსაზღვრულია, არამედ მამაკაცური სურვილისა და ფანტაზიის სოციალურად ასახვისა და რეპრეზენტაციის საშუალებაა. ორივე მათგანი ერთად კი აწარმოებს სიმბოლურ-სოციალური დომინაციის მექანიზმს, რომელიც პოლიტიკის, ენისა და აზროვნების სტრუქტურული მახასიათებელი ხდება.

სირთულე, ირიგარეს მიხედვით, მდგომარეობს ამგვარი სარკისებრი არეკვლის, ამგვარი სპეკულარიზებისგან თავის დაღწევაში და მის უარყოფაში ისე, რომ ამ პროცესში არ უარვყოთ ყველანაირი წარმოსახვა და ყველანაირი სარკე, ანუ ყველანაირი რეპრეზენტაციულობა, რადგან თუ ყველა ტიპის წარმოსახვასა და რეპრეზენტაციას უარვყოფთ, მდუმარებაში, სიმუნჯეში და ამოუცნობადობაში ჩავვარდებით. არსებულ სიმბოლურ-სოციალურ სისტემაში ქალების პრობლემა ის არის, რომ მათ არ აქვთ არანაირი დისკურსი და ენა საკუთარი თავის, საკუთარი სურვილების რეპრეზენტაციისთვის, რომელიც მათ საშუალებას მისცემდა, ერთმანეთთან და საკუთარ თავთან იდენტიფიცირება მოეხდინათ. ქალები, მამაკაცებისგან განსხვავებით, ვერ წყდებიან საკუთარ მუნჯ ბუნებრივ-ბიოლოგიურ სხეულს ისე, რომ შემდეგ მას დაუბრუნდნენ ახლებურად – სიმბოლურ-აზრობრივად. შესაბამისად, ისინი ამ სიმბოლურ-აზრობრიობის გარეთ რჩებიან, როგორც რეზერვუარები იგივეობრიობის კვლავწარმოებისთვის (ან მასში ეწერებიან საკუთარი სხეულების, საკუთარი ქალურობის უარყოფის ხარჯზე). ქალურობა ერთდროულად ორ ფუნქციას ასრულებს – ის მუნჯად რჩება სიმბოლური სისტემის ‘ნეგატივად’, მის გარე მხარედ, რითიც ინარჩუნებს ამ სისტემის შეკრულობას, და ამავდროულად, ის რჩება ამ სისტემის დედობრივ საფუძვლად, მის პირველსაწყისად, თუმცა ასევე მუნჯ პირველსაწყისად – ის შიგნითაც არის და გარეთაც, მაგრამ როგორც მუნჯი სხეული.

ირიგარე სწორედ ამ პროცესების მოწინააღმდეგე ქალური სუბიექტის წარმოდგენას ცდილობს, განსხვავებული სიმბოლური, წარმოსახვითი, და ფილოსოფიური ჩარჩოს მეშვეობით. მისთვის მიმეტურობა, სტრატეგიული ესენციალიზმი, უტოპიური იდეალები და ახალი ენის გამოგონება-გამოყენება მხოლოდ ზოგიერთი მეთოდია მათ შორის, რომლებიც ცენტრალურია თანამედროვე კულტურის შეცვლისთვის და დასავლურ სოციალურობაში ქალების მდგომარეობის გარდაქმნისთვის. ირიგარეს ანალიზმა ქალთა გარიყულობის შესახებ და მის მიერ სტრატეგიული ესენციალიზმის გამოყენებამ უდიდესი გავლენა მოახდინა თანამედროვე ფემინისტურ თეორიაზე. მისმა ნაშრომებმა გამოიწვია პროდუქტიული დისკუსიები იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა განისაზღვროს ქალურობა და სექსუალური განსხვავება, ან შეიძლება თუ არა ახლებურად გამოიყენებოდეს ამ მიზნით ის კატეგორიები, რომლებიც ისტორიულად ქალების ჩაგვრისთვის გამოიყენებოდა.

იხილეთ თარგმანი

თარგმანი მომზადდა ქალთა ფონდის საქართველოში მხარდაჭერით.