რელიგიური თავისუფლება,

უმცირესობების საკითხი და

გეოპოლიტიკა ახლო აღმოსავლეთში

 

საბა მაჰმუდი

თამარ ცხადაძის თარგმანი

რელიგიური თავისუფლების უფლება საყოველთაოდ მიიჩნევა სეკულარულ-ლიბერალური დემოკრატიების დამაგვირგვინე­ბელ მიღწევად, რომელიც რელიგიურად მრავალფეროვა­ნი მოსახლეობის მშვიდობიანი თანაარსებობის გარანტიას ქმნის. ეროვნული კონსტიტუციებითა და საერთაშორისო კანონებით თუ შეთანხმებებით დაცული რელიგიური თავი­სუფლების უფლება ორი სტაბილური სიკეთის უზრუნველყო­ფას გვპირდება: (1) საკუთარი რელიგიის თავისუფლად არ­ჩევის შესაძლებლობას, სახელმწიფოს, ეკლესიის ან სხვა ინსტიტუტების იძულების გარეშე; და (2) იმგვარ სახელმწი­ფო მოწყობას, რომელშიც ადამიანის ეკონომიკურ, სამოქა­ლაქო, სამართლებრივ ან პოლიტიკურ სტატუსზე გავლენას არ მოახდენს ადამიანის რელიგიური რწმენები. მართალია, იგულისხმება, რომ სახელმწიფოს ყველა წევრი დაცულია ამ უფლებით, მაგრამ მოდერნული სიბრძნე გულისხმობს, რომ რელიგიური უმცირესობები მისი ყველაზე დიდი ბენე­ფიციარები არიან და მათი შესაძლებლობა, დისკრიმინაციის შიშის გარეშე მისდიონ თავიანთ ტრადიციებს, ტოლერანტუ­ლი და ცივილიზებული პოლიტიკური ერთობის კრიტიკული ნიშანია. რელიგიური თავისუფლების უფლება ლიბერალურ სეკულარიზმსა და ავტორიტარული სახელმწიფოების (როგო­ რიცაა ჩინეთი, სირია ან ყოფილი საბჭოთა კავშირი) პრაქ­ ტიკას შორის მნიშვნელოვან განსხვავებას მონიშნავს. მართა­ლია, ეს უკანასკნელნი აღიარებენ რელიგიისა და სახელმწი­ფოს გამიჯვნას (პოლიტიკური სეკულარიზმის ცენტრალურ პრინციპს), მაგრამ ასევე რეგულარულად ხელყოფენ თავიან­თი მოსახლეობის, როგორც უმცირესობის, ისე უმრავლესო­ბის, რელიგიურ თავისუფლებებს. რელიგიური ნეიტრალუ­რობის მტკიცების მიუხედავად, ლიბერალური სეკულარული სახელმწიფოები ხშირად არეგულირებენ რელიგიურ საქმეებს, მაგრამ იმ მოტივით, რომ დაიცვან ინდივიდის უფლება, თავი­სუფლად მისდიოს თავის რელიგიას, იძულების ან სახელმწი­ფო ჩარევის გარეშე.

მართალია, სეკულარულ ლიბერალურ საზოგადოებებში რე­ლიგიური თავისუფლების უფლება ტოლერანტობას, როგორც სამოქალაქო სათნოებას უკავშირდება, მაგრამ ის მაინც გა­მორჩეულია იმით, რომ დაცულია კანონით, კოდირებულია ეროვნულ კონსტიტუციებში და საერთაშორისო შეთანხმებე­ბსა და ქარტიებში. მსოფლიოში ცოტაა ისეთი კონსტიტუცია, რომელიც მას ერი-სახელმწიფოს ერთ-ერთ ფუძემდებლურ მოძღვრებად არ ასახელებს, და ის ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ელემენტად გვევლინება ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციაში. როგორც ასეთი, რელიგიური თავისუფლე­ბის უფლება განუყრელადაა დაკავშირებული სახელმწიფოს სუვერენობის და, შესაბამისად, საერთაშორისო სამართლის (როგორც ,,ერთა საზოგადოების” წევრებს შორის ურთიერ­თობების რეგულირების საშუალების) საკითხებთან. იმ დროს, როცა გავრცელებულია რელიგიური თავისუფლების, როგორც ადამიანის ინდივიდუალური უფლების, გაგება, ბევრად უფრო ნაკლებადაა აღიარებული რელიგიური თავისუფლების სხვა ასპექტი – თანამედროვე მმართველობის ტექნოლოგიად მისი გამოყენების ხანგრძლივი ისტორია და მისი როლი იმ გეოპოლიტიკური და საერთაშორისო სამართლებრივი წეს­რიგის შენარჩუნებაში, რომელშიც დასავლურ და არადასა­ვლურ სახელმწიფოთა სუვერენობა არათანაბრად აიწონე­ბა. ჩემი ნარკვევი რელიგიური თავისუფლების უფლების ამ უგულებელყოფილი განზომილების გამოკვლევის მცდელო­ბაა, რომელიც ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, თუ როგორ განსაზღვრავს ეს უთანასწორობა არადასავლურ ქვეყნებში რელიგიური თავისუფლების უფლების დაფუძნებას და მის განხორციელებას დღემდე. როცა ახალ დროში რელიგიური სექტარიანიზმის პრობლემაზე დავფიქრდებით, შეკითხვა, რომლის დასმაც შეიძლება მოგვინდეს, ეხება არა იმდენად იმას, თუ რა აფერხებს რელიგიური თავისუფლების რეა­ლიზებას (თითქოსდა რელიგიური თავისუფლება არაისტო­რიული და უნივერსალურად ქმედითი სიკეთე იყოს), არამედ იმას, თუ როგორ ხდის თავსუფლებისა და არათავისუფლების სპეციფიკურ გაგებებს შესაძლებელსა და წარმოდგენადს რე­ლიგიური უმცირესობების ნაციონალური და საერთაშორისო რეგულირება და დაცვა.

ქვემოთ ახლო აღმოსავლეთზე გავამახვილებ ყურადღებას და გავაანალიზებ, როგორ იყო რელიგიურ თავისუფლებაზე დისკურსი თავიდანვე გადაჯაჭვული დასავლური ძალის გამოყენებასთან ჯერ მის ქრისტიანულ, და შემდეგ სეკულა­რულ მოდალობებში, რაც თანამედროვე ნაციონალურ და საერთაშორისო სამართალში მის ფორმულირებას განსაზღ­ ვრავდა. რელიგიური თავისუფლების უფლების ამ ალტერნა­ ტიული გენეალოგიისთვის გასაღებია ,,უმცირესობის” ფიგუ­რა ახლო აღმოსავლეთის ისტორიაში, რომელიც ევროპული ძალაუფლების არტიკულირებისა და განხორციელების ად­გილის როლს ასრულებდა. როგორც ვაჩვენებ, მეჩვიდმეტე საუკუნიდან მოყოლებული, ახლო აღმოსავლეთში რელიგიურ თავისუფლებაზე დისკურსი გადაჯაჭვული იყო არამუსლიმი უმცირესობების (ძირითადად ქრისტიანების) ,,დაცვის” ევრო­პულ პროექტებთან. მე ვამტკიცებ, რომ ასეთი ისტორიული პროექტი შეუძლებელია გავიგოთ, როგორც მხოლოდ რელი­გიური უმცირესობების გეოპოლიტიკური მიზნებისათვის ინს­ ტრუმენტალიზება. სანაცვლოდ, უნდა ვიკითხოთ, თუ როგორ არის ამ ისტორიისგან დავალებული თვითონ ,,რელიგიური უმცირესობის” ცნება – პრობლემატიზაციის მისი სივრცე. ამ პერსპექტივით განხილული ,,რელიგიური უმცირესობები” არ აღნიშნავს უბრალოდ დემოგრაფიულ ერთეულს, რომელ­საც რელიგიური თავისუფლების ინსტიტუციონალიზებით თავისუფლება და იმუნიტეტი ენიჭება, არამედ, ამავე დროს, თვითონ იწარმოება ამ პრინციპის სამართლებრივი კოდიფიკაციის პროცესში. ერთ-ერთი მთავარი შეკითხვა, რომელიც ამ ნარკვევის გზამკვლევია, ეხება იმას, თუ როგორ მო­ნაწილეობდა რელიგიური თავისუფლების დისკურსი საერ­თაშორისო სამართალში ,,უმცირესობის პრობლემის” ჩამოყა­ლიბებაში და როგორ გაიშალა ეს პრობლემა თანამედროვე ახლო აღმოსავლეთის ისტორიაში.

ნარკვევი ორი ნაწილისგან შედგება: პირველში ზოგადი შტრიხებითაა მოხაზული ახლო აღმოსავლეთში რელიგიური თავისუფლების ცნების წარმოშობის პირობები, რომლებშიც დასავლური ქრისტიანული ძალები გადამწყვეტ როლს ას­რულებდნენ. წერილის ამ ნაწილში ჩემი მიზანია არა იმდენად ქრონოლოგიური ამბის გადმოცემა, არამედ ახლო აღმოსა­ვლეთის ისტორიკოსების მიერ უკვე კარგად დოკუმენტირე­ბული გადამწყვეტი ისტორიული განვითარებების კრიტიკუ­ლი წაკითხვის შემოთავაზება. ასეთი წაკითხვის შემოთავაზე­ბისას ჩემი მიზანი არ არის მხოლოდ იმის მტკიცება, რომ ევრო-ამერიკული ინტერვენციები რელიგიური თავისუფლე­ბის სახელით იმპერიული და კოლონიური პროექტების ლეგი­ტიმაციას ემსახურებოდა; არამედ მსურს, გავაანალიზო, თუ როგორ გარდაქმნის ეს ისტორია რელიგიური თავისუფლების ცნებისა და იმ კოლექტიური სიკეთეების ჩვენს თეორიულ გაგებას, რომელთა ხელშემწყობადაც ის მიიჩნევა. წერილის მეორე ნაწილში ყურადღებას მივმართავ ეგვიპტეში კოპტი ქრისტიანების შემთხვევაზე, როგორც საცდელ შემთხვევაზე, რომელიც გამოკვეთს ამ უფრო ადრინდელ ტენდენციებს და, ამასთან, გადაუხვევს ამ ისტორიიდან; ეს გადახვევა იმ სპეციფიკური ბრძოლების შედეგია, რომელთაც კოპტების თემი ეგვიპტური ნაციონალიზმის მუსლიმებით დომინირებულ პროექტში თავისი ადგილის საპოვნელად აწარმოებდა. ამ ბრძოლის ჩემეული წაკითხვა კოპტი ქრისტიანების შესახებ ისტორიული შრომებითა და ეგვიპტეში ჩემი საველე მუშაო­ბის შედეგებითაა ნასაზრდოები და მისი მიზანია ტერმინების, ,,უმცირესობა” და ,,რელიგიური თავისუფლება”, დისკურსული კონსტრუირების გაანალიზება. კოპტების შემთხვევა კარგად დაგვანახებს უმცირესობათა უფლებებსა და რელიგიურ თა­ვისუფლებაზე თანამედროვე დისკურსის კონცეპტუალური არქიტექტურისთვის შინაგან სტრუქტურულ პარადოქსებს.

მე ვაჩვენებ, რომ რელიგიური თავისუფლების თავგადასავა­ლი ახლო აღმოსავლეთსა და ეგვიპტეში არ შეიძლება უგუ­ლებელვყოთ, როგორც უმნიშვნელო სქოლიო ამ უნივერსა­ლური პრინციპის გლობალურ განვითარებაში. სანაცვლოდ, ჩემი თეზისია, რომ კოლონიურ და პოსტკოლონიურ საზოგა­დოებებში რელიგიური თავისუფლების არცერთი ამბავი არ იქნება ადეკვატური იმ კონსტიტუციური ეფექტების გაუანა­ლიზებლად, რომელთაც გეოპოლიტიკურ ძალთა უთანასწო­რობა იწვევს მის ცნებასა და პრაქტიკაში.

 

სტატიის სრული ვერსია შეგიძლიათ იხ. მიმაგრებულ ფაილში

საბა_მაჰმუდი_რელიგიური_თავისუფლება.pdf

ნახვა / გადმოწერა

თარგმანი მომზადდა პროექტის ,,სხვა მიმართულებების ძიებაში” ფარგლებში, რომელიც განხორციელდა ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდის სამხრეთ კავკასიის ბიუროს თბილისის ოფისის მხარდაჭერით.

ტექსტში გამოთქმული მოსაზრებები ეკუთვნის ავტორს. შესაბამისად, ფონდი არ არის პასუხისმგებელი მასალის შინაარსზე