თარგმანების კრებული ,,სხვა მიმართულებების ძიებაში”: წინასიტყვაობა

თარგმანების კრებული „სხვა მიმართულებების ძიებაში“

წინასიტყვაობა

თანამედროვე სამყაროს არა მხოლოდ ტექნოლოგიური მიღწევები და დოვლათის დაგროვების მოქნილი გზები ახასიათებს, არამედ მოულოდნელი ეპიდემიები, სიღარიბე, უთანასწორობა და ომებიც. კაცობრიობის დღევანდელი მდგომარეობით უკმაყოფილება და განცდა, რომ აქ და ახლა რაღაც რიგზე არ არის, ბევრისთვისაა ნაცნობი. თუმცა ამ უკმაყოფილების არტიკულირებას, მისი ძირეული მიზეზების აღმოჩენას და უკეთესი სამყაროს შესაძლებლობის წარმოსახვას ღრმად ჩაკირული, გაბუნებრივებული, ყველგანმყოფი და თავისთავად მიღებული სიცხადეები აბრკოლებს. ასეთ სიცხადეებს შორისაა ადამიანთა და დედამიწის ისტორიის სწორხაზოვანი, პროგრესული ხედვა; ამ ხედვაში ჩამორჩენილად, ბარბაროსულად ან განუვითარებლად წარმოდგენილი კულტურების თუ ცხოვრების გზების „განვითარებულობისკენ“ მიმავალი გზის ადრეულ, გადასალახ საფეხურად მონიშვნა; გარემოსთან ადამიანის მომხმარებლური დამოკიდებულების უალტერნატივობა და ადამიანისა და ბუნების დიქოტომია; ერი-სახელმწიფოს პოლიტიკური მოწყობის ერთადერთ შესაძლო ფორმად მიჩნევა; პროდუქტიულობისა და ზრდის ეჭვშეუტანელი ღირებულებები და მრავალი სხვა. ეს „სიცხადეები“ უბრალოდ პერსპექტივის შეზღუდულობის თუ ბუნებრივი, ადამიანური ცდომადობის შედეგები არ არის – ისინი კონკრეტული ისტორიის მქონე კონსტრუქტებია, ისტორიისა, რომელიც, ამავე დროს, არის მათ უალტერნატივოდ წარმოჩენაში მუდმივი ინვესტიციის ისტორიაც და არსებული წესრიგის გამართლებისა და შელამაზებისთვის მათი გამოყენების ისტორიაც. ამიტომ, გასაკვირი არ არის, რომ მათ ამხელა ძალა აქვთ, როგორც ჩვენი აზროვნების, წარმოსახვისა და დელიბერაციის არტახებს.

ეს კრებული დროშიც და თემატურადაც ერთმანეთისგან ძალიან დაშორებულ ტექსტებს და ავტორებს უყრის თავს. აქ ნახავთ ზუსტად 140 წლის წინ დაწერილ პამფლეტ-მანიფესტსაც „შრომის მანიის“ წინააღმდეგ და რამდენიმე წლის წინანდელ, თანამედროვე აკადემიური გამოცემების ყველა სტანდარტის დაცვით შესრულებულ დეტალურ და მიკროსკოპულ გამოკვლევებსაც რუსეთის იმპერიის სამხრეთისკენ გაფართოებისა თუ ახლო აღმოსავლეთში რელიგიური თავისუფლების უფლების ისტორიაზე. აქვეა ფრაგმენტები ფილოსოფიური მონოგრაფიებიდან, რომლებიც თანამედროვე ეკოლოგიური კრიზისის მსოფლმხედველობრივი საფუძვლების გააზრებას ისახავს მიზნად, და კრიტიკული ისტორიოგრაფიის ჟანრში დაწერილი უფრო პოპულარული წიგნებიდან, რომლებიც მსოფლიო ისტორიის ალტერნატიულ, არაკონვენციურ ამბავს მოგვითხრობს. თუმცა ამ ერთი შეხედვით ეკლექტიკურ მრავალფეროვნებას, ჩვენი რწმენით, მნიშვნელოვანი რამ აერთიანებს – ესაა თითოეული აქ წარმოდგენილი ტექსტის მისწრაფება და პოტენციალი, მკითხველს თანამედროვეობის განმსაზღვრელი განსხვავებული, მაგრამ ერთნაირად გატკეპნილი სიცხადეების მიმართ კრიტიკული დისტანცია შესთავაზოს, მათი გენეალოგიისა და ოპერირების წესის შესახებ კითხვების დასმისკენ უბიძგოს და ალტერნატიული, უკეთესი სამყაროს შესაძლებლობაზე დააფიქროს.

კრებულს ხსნის ვალტერ ბენიამინის „ისტორიის ცნების შესახებ“ (ინგლისურენოვან სივრცეში ცნობილი, როგორც „თეზისები ისტორიის ფილოსოფიაზე“), რომელიც მან 1939-1940 წლებში, ნაცისტებისგან დევნილმა, თვითმკვლელობამდე რამდენიმე თვით ადრე დაწერა და მისი სიკვდილის შემდეგ, 1942 წელს გამოქვეყნდა. ბენიამინი აკრიტიკებს ისტორიულ მატერიალიზმში ჩაბუდებულ ისტორიციზმს და, ზოგადად, ნებისმიერ ისტორიოგრაფიას, რომელიც ისტორიაში კაცობრიობის უწყვეტი წინსვლის „დიად ეპოსს“ ხედავს. ამ ხედვის მიხედვით, ისტორია განუხრელად მიედინება რაღაც დიადი მოვლენისკენ განუსაზღვრელ მომავალში (ისტორიული მატერიალიზმისთვის ეს რევოლუცია ან უკლასო საზოგადოებაა), რომელიც გაამართლებს და გამოისყიდის წარსულს. ბენიამინის აზრით, ყალბია ამ ხედვის პრეტენზია, წარსულის ობიექტური, მეცნიერული, „მარადიული“ სურათი მოგვცეს, რომელიც ნეიტრალურად, გულგრილად აღნუსხავს ყველა ფაქტს, დიდსა თუ მცირეს, ისე, „როგორც სინამდვილეში მოხდა“. წარსულის ეს ვითომდა ნეიტრალური სურათი, ეს უნივერსალური ისტორია, სინამდვილეში, გამარჯვებულთა პერსპექტივიდან დანახული სურათია და „დღეს გაბატონებულთ ახეირებს“. იგი მშრომელებს უქმნის ილუზიას, რომ ტექნოლოგიური წინსვლა მათი ემანსიპაციის მოკავშირეა, რომ ქარხნებში მათი მონური შრომა უკვე თავისთავადაა პოლიტიკური მიღწევა, ხოლო ბუნების დამორჩილება და ყვლეფა, რომელსაც ეს ტექნოკრატიული სულისკვეთება აკანონებს, თითქოსდა პროლეტარიატის ყვლეფის ანტიდოტი ყოფილიყოს. ისტორიის, როგორც წინსვლის ეს სურათი, შენიშნავს ბენიამინი, წარმოშობს გაკვირვებას იმის გამო, რომ ფაშიზმი „ჯერ კიდევ შესაძლებელია“ – გაკვირვებას, რომელიც უადგილოა და ისტორიის იმ გაგების სიყალბესაც ამხელს, მას რომ წარმოშობს. სანაცვლოდ, ბენიამინი გვთავაზობს აწმყოთი გაჯერებული, „აწდროით აღვსილი“ ისტორიული დროის სურათს, რომლის მომენტებიც კრიალოსნის ერთმანეთისგან განურჩეველი თვლებივით კი არ ჩაიმარცვლება, არამედ სხვადასხვაგვარად შედედდება აწმყოს მომენტის უნიკალურობის მიხედვით. ის გახდის შესაძლებელს, ჩაგრულთა კლასმა აწმყოს ნებისმიერ მომენტში არსებული, მისთვის სპეციფიკური რევოლუციური შანსი მოიხელთოს და „გათავისუფლების საქმე ძლეულთა თაობების სახელით“ განასრულოს.

ჯეისონ ჰიკელის „განვითარების ილუზია“, რომელიც ფრაგმენტია წიგნიდან „გამყოფი ხაზი: მცირე გზამკვლევი გლობალურ უთანასწორობასა და მისი მოგვარების გზებზე“ (2017) ქვეყნებს შორის უთანასწორობისა და მისი ისტორიული მიზეზების მიმოხილვაა. ჰიკელი თავის წიგნში სხვადასხვა ემპირიული მონაცემითა თუ მიგნებით ამტკიცებს, რომ როცა საქმე მსოფლიოს ეკონომიკური განვითარების ტრაექტორიას, ქვეყნებს შორის არსებულ განსხვავებებსა და მათ წარმოებაში დასავლური, დაწინაურებული ქვეყნების როლს ეხება, ყველაფერი ისე არაა, როგორც ამას ოპტიმისტური, დეველოპმენტალისტური ნარატივი ამბობს. არსებული საერთაშორისო წესრიგისთვის ფუნდამენტურია ის დაშვება, რომ მსოფლიო, ავად თუ კარგად, სწრაფად თუ ნელა, პროგრესის გზას ადგას – სიღარიბე და უთანასწორობა მცირდება, „განუვითარებელი“ ქვეყნები კი, დაწინაურებული ქვეყნების დახმარებით, გამდიდრების გზას ადგანან. ამის საპირისპიროდ, „განვითარების ილუზია“ სავსეა მონაცემებით, რომლებიც მეტყველებენ იმაზე, რომ უთანასწორობა შემცირების ნაცვლად იზრდება, პლანეტის მოსახლეობის ნაწილი უფრო და უფრო ღარიბდება, „განვითარებული ქვეყნები“ კი ამ მდგომარეობის შესანარჩუნებლად მუშაობენ.

აფრიკელი ისტორიკოსი უოლტერ როდნი თავის წიგნში „როგორ ჩამოარჩინა ევროპამ აფრიკა“ (1972), იმ მეცნიერებისგან განსხვავებით, რომლებიც აფრიკის ჩამორჩენას აფრიკელების განსაკუთრებული უნიათობითა და მსგავსი რასისტული არგუმენტებით ხსნიან, ცდილობს აფრიკის უძრაობისა და დაქვეითების კომპლექსური მიზეზების ძიებას. ის ვრცლად მიმოიხილავს ისტორიას, რომელიც ძირითადად აფრიკიდან ადამიანური და ბუნებრივი რესურსების გადინების ისტორიაა. როდნი ამტკიცებს, რომ იმპერიალიზმის თანმდევმა პროცესებმა გადაულახავი სტრუქტურული დაბრკოლებები შეუქმნა აფრიკის ეკონომიკას და, შესაბამისად, პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ განვითარებას. კრებულში შესული ამონარიდი ააშკარავებს კაპიტალისტური სისტემისთვის არსებით და გადაულახავ თავისებურებას – უთანასწორობას. ეს კი, თავის მხრივ, წარმოშობს კითხვას: სისტემა, რომელშიც ერთი რეგიონის დაწინაურება, ყოველთვის, მეორე რეგიონის ჩამორჩენაზე დგას, რამდენად შეიძლება მივიჩნიოთ საყოველთაო განვითარების ერთადერთ და გარდაუვალ გზად?

ჯეიმს სკოტის „დაუმორჩილებლობის ხელოვნება“ (2009) აგრძელებს ალტერნატიული ისტორიის ხაზს და გვთავაზობს კაცობრიობის ისტორიის არასახელმწიფოცენტრულ ხედვას. ის ზომიის – რეგიონის, რომლის მოსახლე ხალხები ჯერ კიდევ სრულად არ შთაუნთქავს ერ-სახელმწიფოებს – მაგალითზე ამტკიცებს, რომ მთის ხალხები, რომლებიც თანამედროვე ცივილიზაციის გადმოსახედიდან „წარსულის გადმონაშთებად“ მოჩანან, სინამდვილეში უმართავი, გახიზნული ხალხებია, რომლებიც ათასწლეულების განმავლობაში მიზანმიმართულად გაურბოდნენ სახელმწიფოს მშენებლობის უღელში ჩაბმას და მის თანმდევ პრაქტიკებს, როგორიცაა მონობა, გადასახადები, მომქანცველი შრომა, ეპიდემიები და ომები. სკოტის თანახმად, კაცობრიობის ისტორია არა მხოლოდ სახელმწიფოსკენ სწრაფვის, არამედ მისგან განრიდების ისტორიაცაა. ის, რაც გაბატონებული ისტორიოგრაფიის თანახმად ნორმაა, ბოლო დრომდე სულაც არ ყოფილა არც უალტერნატივო და არც ადამიანთა ან გეოგრაფიულ რეგიონთა უმრავლესობისთვის დამახასიათებელი. სამყარო, რომელსაც სკოტი აღწერს, გადაშენების გზას ადგას და მის ადგილს მოუთვინიერებელი ლევიათანი იკავებს. „დაუმორჩილებლობის ხელოვნება“ ბარბაროსობისა და ცივილიზაციის, უსახელმწიფოობისა და სახელმწიფოს სახით ორგანიზებული პოლიტიკური ცხოვრების გაბატონებულ დიქოტომიაზე მიბმულ ღირებულებით იერარქიას უთხრის ძირს.

კრებულის მომდევნო ნაწილს შეადგენს ამონარიდები ოსტინ ჯერსილდის წიგნიდან „ორიენტალიზმი და იმპერია: ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხები და საქართველოს საზღვარი, 1845-1917“ (2002). ჯერსილდი მე-18 და მე-19 საუკუნეებში რუსეთის იმპერიის სამხრეთისკენ გაფართოების დეტალურ ისტორიას გვიყვება და აჩვენებს, როგორ განსაზღვრავდა ამ ისტორიას ევროპის, როგორც ცივილიზაციის წყაროს, რუსეთის მრავალეთნიკური იმპერიის ცივილიზატორული და ქრისტიანობის დამცველის მისიის, ადგილობრივი ხალხების ისტორიული ქრისტიანული იდენტობისა და ისლამის გარედან თავსმოხვეული, ადგილობრივი ადათებისთვის უცხო გავლენის შესახებ გავრცელებული იდეები; ასევე, როგორ თანამონაწილეობდნენ ამ იდეების არტიკულაციასა და მათ კონკრეტულ პოლიტიკურ თუ სამხედრო ქმედებებად თარგმნაში ადგილობრივი, საზღვრისპირა დიდგვაროვნები და ინტელექტუალური ელიტები. ჩრდილოეთ კავკასიის დამორჩილებისა და ადგილობრივი ხალხების აყრის ეს ისტორია კოლონიალიზმის ტიპური რეპერტუარის თითქმის ყველა საკვანძო ელემენტს იმეორებს – დაწყებული ორიენტალიზების კულტურული პრაქტიკებით და დასრულებული სამხედრო და საპოლიციო ბრუტალობით. დამაფიქრებელია საქართველოს როლიც ამ პროცესში – როგორ გამოიყენებოდა მისი, როგორც სამხრეთში ქრისტიანობის ავანპოსტის წარმოსახვა ჩრდილოეთ კავკასიის მუსლიმი ხალხების მიმართ იმპერიული სისასტიკის გასამართლებლად, როგორ თანამონაწილეობდნენ ქართული ელიტები ამ კამპანიაში სამხედრო და ადმინისტრაციული რესურსის სახით თუ საჭირო კულტურული ჩარჩოების არტიკულაციაში საკუთარი წვლილის შეტანით. ჯერსილდის გამოკვლევა ასევე საინტერესოდ გამოკვეთს საბჭოთა კავშირის ეთნიკურ-ტერიტორიულ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბების ფესვებს იმპერიის მიერ ჩრდილოკავკასიელების დაუმორჩილებლობასთან დასაპირისპირებლად ადგილობრივი „ძირძველი“ იდენტობებისა და ენების წინ წამოწევასა და კულტივირებაში.

საბა მაჰმუდის სტატიაში „რელიგიური თავისუფლება, უმცირესობების საკითხი და გეოპოლიტიკა ახლო აღმოსავლეთში“ (2012) განხილულია წინააღმდეგობები და დესტაბილიზაცია, რომელიც რელიგიური თავისუფლებისა და უმცირესობების უფლებებს ერი-სახელმწიფოს იდეასა და მის განხორციელებაში შეაქვს. მაჰმუდი აჩვენებს, როგორ იყენებდნენ და დღემდე იყენებენ დასავლური სახელმწიფოები რელიგიურ თავისუფლებას და რელიგიური უმცირესობების უფლებებს ინსტრუმენტად თავიანთ კოლონიურ პროექტებში, და როგორ იყო განსაზღვრული ეს პროცესი გეოპოლიტიკურ ძალთა ბალანსით. მაჰმუდის ანალიზი საინტერესო კითხვებს წამოჭრის: როგორ აყალიბებს რელიგიური თავისუფლების უფლების დისკურსი რელიგიისა და უმცირესობის ნორმატიულ ცნებებს? როგორ უბიძგებს ის ერი-სახელმწიფოს ფარგლებში რელიგიურ უმცირესობებს, თავიანთი განსხვავება იდენტობის ტერმინებში ჩამოაყალიბონ? როგორ გამორიცხავს ერი-სახელმწიფოს დომინანტური ჩარჩო სახელმწიფოს არმქონე ადამიანთა უფლებებს?

ჯეისონ მურის „კაპიტალიზმი სიცოცხლის ქსელში“ (2015) ბუნება-საზოგადოების დიქოტომიას უღრმავდება. მური ამტკიცებს, რომ თანამედროვე კრიზისების – კლიმატის ცვლილება, ფინანსიალიზაცია და სხვა – გადალახვა შეუძლებელი იქნება იმ მსოფლმხედველობის ჩაუნაცვლებლად, რომელიც ადამიანსა და ბუნებრივ გარემოს ერთმანეთისგან მიჯნავს და ერთმანეთს უპირისპირებს. ეს წიგნი ახალი ისტორიული ხედვის ძიებაში დაწერილი ტექსტია – ხედვის, რომლისთვისაც ბუნებრივი გარემოს თანამედროვე ცნება ისევეა განპირობებული კაპიტალისტური წარმოებისა და ცხოვრების წესით, როგორც თავად კაპიტალისტური ურთიერთობის ფორმები – ბუნებრივი გარემოს კონტექსტით.

ქეროლინ მერჩანტის „ბუნების სიკვდილი: ქალები, ეკოლოგია და სამეცნიერო რევოლუცია“ 1980 წელს გამოქვეყნდა, როცა გარემოსდაცვითი მოძრაობა ჯერ კიდევ ძალას იკრებდა, ფემინისტი ავტორები კი თანდათან იწყებდნენ სხვადასხვა დარგის თუ თემის ახალი კრიტიკული თვალით კვლევას. ტექსტში მერჩანტი აკვირდება გარემოსდაცვითი და ფემინისტური მოძრაობების ურთიერთობას და მკითხველს ქალებისა და ბუნების ერთმანეთთან დაკავშირების ისტორიას მოუთხრობს. მისი აზრით, ბუნებისა და ქალების ექსპლუატაციას საერთო საწყისი აქვს სამეცნიერო რევოლუციის ლოგიკაში. ბევრი საერთო აქვს მწვანე და ფემინისტურ მოძრაობებსაც – ორივე ეგალიტარიანული, მდგრადი საზოგადოების ჩამოყალიბებას ესწრაფვის, რომელიც თავისუფალი იქნება ექსპლუატაციისა და ჩაგვრისგან.

სტატიაში „დრო იმისთვის, რაც ჩვენ გვნებავს: შრომა, ოჯახი და მოძრაობა მოკლე სამუშაო დღისთვის“ (2009) ქათი ვიკსი სამუშაო დროის შემცირების ფემინისტური მოთხოვნის სხვადასხვა დაფუძნებას განიხილავს და შრომისა და არშრომის გაბატონებული ცნებების გადასინჯვის აუცილებლობას ამტკიცებს. ერთი მიდგომა სამუშაო დროის შემცირების მოთხოვნას ოჯახის სახელით აყენებს, რითაც ოჯახის ნორმატიულ მოდელს ამყარებს. მეორე მიდგომას, რომელიც სამუშაო დროის შემცირებას არა ოჯახისთვის დროის გამოსათავისუფლებლად, არამედ მოცალეობისთვის მოითხოვს, ვიკსის აზრით, მნიშვნელოვანი უპირატესობა აქვს: ის შრომის დომინანტური ეთიკისა და პროდუქტიულობის პარადიგმის რადიკალურ კრიტიკას გვთავაზობს. მაგრამ ის უგულებელყოფს საოჯახო შრომის გენდერულ დანაწილებას და, ამდენად, მხედველობიდან ეპარება, რომ ანაზღაურებადი სამუშაო დროის შემცირება მოცალეობის დროის გასაზრდელად, თავისთავად, შეიძლება სულაც არ ნიშნავდეს შრომის შემცირებას და მოცალეობის დროის გაზრდას ქალებისათვის. ამისათვის აუცილებელია არა მხოლოდ შრომის დომინანტური ეთიკის, არამედ, ასევე, საოჯახო შრომის ორგანიზაციის არსებული წესის რადიკალური კრიტიკაც. ვიკსის აზრით, უფრო მოკლე სამუშაო დროის ფემინისტური მოთხოვნა და პერსპექტივა არა მხოლოდ შრომისა და მოცალეობის არსებული ღირებულებითი იერარქიის კრიტიკას უნდა ემყარებოდეს, არამედ, ასევე და არსებითად, როგორც შრომის, ისე მოცალეობის ცნებების ახლებურად გააზრებასაც.

პოლ ლაფარგის პამფლეტში „სიზარმაცის უფლება“ (1881, გადამუშავებული გამოცემა – 1883) ავტორის თავდასხმის უშუალო სამიზნეა „შრომის მანია“, რომელსაც მისი დროის პროლეტარიატი შეუპყრია და ქანცგამცლელი და დამაძაბუნებელი, ზღვარგადასული შრომის ფერხულში ჩაუთრევია. ამ კრიტიკას ლაფარგი კაპიტალიზმის ბევრი სხვა, ურთიერთდაკავშირებული ასპექტის კრიტიკაზეც გაჰყავს: მოგების მუდმივი ზრდის ძიებით გამოწვეული ჭარბწარმოება – ადამიანთათვის უსარგებლო საქონლის ზვინების მუდმივად ზრდა; ამ ჭარბი საქონლის გასაღების ბაზრის ძიებაში დედამიწის ყველა კუნჭულის დაპყრობა და კოლონიზება; ბურჟუაზიის სულ უფრო მეტად ჩაფლობა უსარგებლო საქონლის ჭარბმოხმარების მორევში; სულ უფრო მეტი მშრომელის ჩამოშორება საზრისიანი პროდუქციული შრომისგან და მათი ჩაბმა სხვადასხვა არაპროდუქტიულ საქმიანობაში, რომელიც აუცილებელია, რათა ბურჟუაზიამ ჭარბმოხმარების თავისი ტვირთის ზიდვა შეძლოს; და მშრომელთა შორის სამუშაო ადგილებისთვის გააფთრებული კონკურენცია, მისი თანმხლები უმუშევართა ულუკმაპუროდ დარჩენილი არმიებით. ლაფარგის ემოციური ტექსტი უთუოდ დაგვაფიქრებს შრომისა და მოცალეობის, როგორც ადამიანის საზრისიანი არსებობის აუცილებელ მოდუსებსა და თანამედროვე სამყაროში მათ განადგურებაზე.

თამარ ცხადაძე

გიორგი ცინცაძე

მაია ბარქაია

გაზიარება

მსგავსი პოსტები