fbpx

“ვარდების რევოლუცია”: მოდერნიზაციის დისკურსი და მემარცხენე სტუდენტური მოძრაობა

ავტორი: გიორგი ჩუბინიძე

შესავალი

წინამდებარე სტატიაში მსურს საქართველოს უახლოესი ათწლეულის ერთი მსხვილი და მეორე მცირე მასშტაბიანი ხდომილება ცალკ-ცალკე და ერთმანეთთან მიმართებით განვიხილო. ეს ხდომილებები 2003 წლის ნოემბრის “ვარდების რევოლუცია” და 21-ე საუკუნის საქართველოში პირველი მემარცხენე სტუდენტური მოძრაობის, “ლაბორტორია 1918”-ის დაფუძნებაა. პირველი ხდომილების შედეგთა ჯაჭვის სოციალური, პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული მასშტაბები დღეს უკვე მკაფიოა, ხოლო მეორე ხდომილების შედეგთა ჯაჭვმა კი ჯერ კიდევ უნდა დაამტკიცოს მისი მასშტაბები და მნიშვნელობა, რის ნიშნებსაც ზოგჯერ მუშათა და სტუდენტთა საერთო საპროტესტო მობილიზებებში, ზოგჯერ კი საუნივერსიტეტო სივრცეებში სხვადასხვა ტიპის მანიფესტაციებში ვხედავთ ხოლმე.

გავრცელებული აზრის მიხედვით “ვარდების რევოლუცია” თითქმის ანტინომიურ მიმართებაშია მემარცხენე სტუდენტურ მოძრაობასთან. ამ მოსაზრების მიხედვით “ვარდების რევოლუციის” დისკურსი თავისი თავიდან უბრალოდ განდევნის და გამორიცხავს ყველანაირ მემარცხენე დისკურსს და ამ უკანასნკნელის უბრალო რეპრესირებას ახდენს, რაზე დაყრდნობიდაც შემდგომ იქმნება მემარცხენე პოლიტიკური იდენტობები, რომლებიც “ვარდების რევოლუციას” ნეოლიბერალურ რევოლუციასთან აიგივებენ და შესაბამისად მათი პოლიტიკური პოზიციონირება “ან, ან”-ის ლოგიკით ხდება. სხვა სიტყვებით, მემარცხენე აქტივისტი ან “ვარდების რევოლუციასთან” ნეგატიურ მიმართებაშია ან ის მემარცხენე აქტივისტი არ არის.

ცხადია, ამ გაიგივებაში არის სიმართლე, თუმცა არასრული. იგივეობა “ვარდების რევოლუციასა” და “ნეოლიბერალურ რევოლუციას” შორის მძლავრი თვითგამომრკვევი ფაქტორი გახდა ნახსენები მეორე ხდომილებისთვის. მეტიც, შეიძლება ითქვას რომ იდენტობის ნეგატიური განსაზღვრება იყო ის, რაც გასაგებს ხდიდა ზოგჯერ ბუნდოვან და ზედმეტად ზოგად მოთხოვნებს. თუმცა, რაც უფრო მნიშვნელოვანია არის ის, რომ “ლაბორატორია 1918”-ში გაერთიანებული მემარცხენე აქტივისტები, რომელთა ჯგუფს თავადაც მივეკუთვნდებოდი და აქტიურად ვიყავი ჩართული სხვადასხვა საორგანიზაციო აქტივობებში, ცდილობდნენ თავიანთი კოლექტიური იდენტობა დაემკვიდრებინათ არა “ვარდების რევოლუციასთან” ოპოზიციური მიმართებით, რასაც მაშინდელი პარტიული ოპოზიციური სპექტრი აკეთებდა, არამედ “ნეოლიბერალიზმთან” მიმართებით, რომელიც “ვარდების რევოლუციის” ერთგვარ მეტონიმად ფუნქციონირებდა.

ის რაც აქ მაინტერესებს არა იმდენად სტუდენტური მოძრაობის იდენტობის ნეგატიურ განსაზღვრულობაზე დაკვირვებაა, რაც საკმაოდ ფართოდ დამუშავებული თემაა როგორც ზოგადად ფილოსოფიურ დისკურსში, ისე სოციალური მოძრაობების კვლევებში, არამედ იმ ეჭვებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც შემდეგ კითხვებს ბადებენ:  რამდენად არის ამ უკანასკნელის იდენტობის ნეგატიური განსაზღვრულობა პირველთან გარკვეული ნათესაობის დასტურიც? რა არის ის რაც ამ ორ დისკურსს, ჰეგემონურს და ოპოზიციურს ერთმანეთთან აკავშირებს? ხომ არ არის მეორე პირველით შესაძლებელი და ჰეგემონურის რა თვისებებს იმეორებს ის მასთან ოპოზიციაში?

ამგვარად, ჩემი თეზისი მდგომარეობს შემდეგში: გარდა იმისა, რომ “ვარდების რევოლუცია” და მემარცხენე სტუდენტური მოძრაობა ერთმანეთისგან განსხვავებულ დისკურსებს აწარმოებენ, ორივეს აერთიანებს მესამე, ერთგვარი მოდერნული მეტა-დისკურსი. იმას თუ რას ვგულისხმობ ცნებებში “მოდერნული” და “მოდერნიზატორული” ამას მოგვიანებით განვიხილავ, სადაც მოვახდენ თავად “მოდერნულობის” ცნების პრობლემატიზებას, მისი მრავალგვარობის ჩვენებასა არა მხოლოდ “ალტერნატიული მოდერნულობების” პარადიგმაში (ed. Gaonkar: 2001), რომელიც მოდერნული პროექტის განხორციელების კულტურულ მრავალფეროვნებებზე აკეთებს აქცენტს, არამედ თავად პარადიგმატულ “დასავლური მოდერნულობაში” მის სხვადასხვაგვარობათა ჩვენებასაც, რაც ამ სტატიასთან მიმართებით უფრო რელევანტური იქნება.

სტატიაში აგრეთვე შევეცდები დავაზუსტო მოდერნულობის ჩარჩოში “ვარდების რევოლუციის” იდეოლოგიური კოორდინატები, რათა განვსაზვროთ ის სპეციფიკურობა რაც ამ ქართულ მოდერნიზატორულ პროექტს აქვს და ის იდეოლოგიური ჩარჩო რასთან ოპოზიციაშიც იქმნება ქართული მემარცხენეობა, რომელიც ხშირად ამ შემოთავაზებული პარადიგმის შიგნით რჩება; ხოლო დომინანტურ პარადიგმაზე საუბარი შეუძლებელია ჰეგემონიის კონცეპტის გარეშე, რასაც მეორე თავში განვიხილავთ.

სტატიაში ურთიერთშენაცვლებადად გამოვიყენებ სახელდებებს “მემარცხენე სტუდენტური მოძრაობა,” “ქართული მემარცხენეობა” და ა.შ. რითაც აღვნიშნავ პირველ რიგში “ლაბორატორია 1918”-ს, რომელიც თუ პირველი არა, ერთ-ერთი ყველაზე დიდი და მკაფიოდ გამოხატული მემარცხენე შეხედულებების მატარებელი სტუდენტური გაერთიანება იყო, რომლის წევრთა ბაზაზეც მოგვიანებით რამდენიმე სხვა ორგანიზაციაც ჩამოყალიბდა, თუმცა ცხადია ქართული მემარცხენე აქტივიზმის “ლაბორატორია 1918”-თან გაიგივება უსამართლობა იქნება სხვა, დღეს უკვე გავლენიანი მემარცხენე გაერთიანებებისთვის, როგორებიც არიან მაგ. მწვანე მუშტი, თეთრი ხმაურის მოძრაობა და ა.შ. რომელთა წევრთა უმეტესობა არ ყოფილა “ლაბორატორია 1918” წევრი, თუმცა ისინი იზიარებენ იმ სპეციფიკურ მოდერნიზატორულ მახასიათებლებს, რის იდენტიფიცირებასაც სხვადასხვა ქართულ მემარცხენე მოძრაობებში ვცდილობ. ამიტომაც, ნაკლებ პრობლემური იქნება თუ მათაც ამ სტატიის ინტერესებიდან გამომდინარე “ქართული მემარცხენეობის” ქოლგის ქვეშ მოვიხსენიებ.

I

“ვარდების რევოლუციის” რევოლუციურობის განხილვა ხშირად საჯარო სივრცეში იმის მიხედვით ხდება იყო ის “სპონტანური” თუ “ყველაფერი გარედან დაიგეგმა”, ან იმის მიხედვით, დიდი იყო მასში “მასების მონაწილეობა” თუ ყველაფერი “სინამდვილეში ვიწრო ჯგუფებმა განახორციელეს”. ასეთი განხილვა კი არ გვაძლევს ამ ხდომილების შედეგთა ჯაჭვის მასშტაბების სათანადო ანალიზის საშუალებას. პირველი ნაბიჯი რაც “ვარდების რევოლუციის” ნახსენები ტიპის განხილვისგან დაგვაშორებს ეს რევოლუციის კონცეპტის გადასინჯვაა, მისი ისეთი კონცეპტით შეცვლა რომელიც ჩვენს ყურადღებას არა რევოლუციის წინმსწრები მოვლენებისკენ, არამედ მისი შედეგებისკენ მიმართავს.

არსებობს რევოლუციის ან უბრალოდ ხდომილების სხვა კონცეპტებიც, რომელთაგან ერთ-ერთი რომელიც ფრანგ ფილოსოფოსს ალენ ბადიუს ეკუთვნის, განსაკუთრებით სასარგებლოდ მეჩვენება. ხდომილების ბადიუსეული თეორია ხდომილების ჭეშმარიტებას ადგენს არა მისი საწყისი პროცესების რევოლუციის გარკვეულ ნორმატიულ სტანდარტებთან შესაბამისობაში ყოფნის დადგენით, არამედ ამ რევოლუციის შედეგებით, რომლებიც რეტროაქტიურად ახდენენ ხდომილების რევოლუციურად მონათვლას (Badiou: 2010 [2009]), ბადიუს მიხედვით რევოლუცია ან ხდომილება არ არის მოვლენა, რომელიც სადღაც უკანმოტოვებულ წარსულში ხდება, არამედ სუბიექტივაციის პროცესიც, რომელიც ამ რევოლუციური ხდომილებისადმი ერთგულ სუბიექტებს წარმოშობს და ქმნის ხდომილების სპეციფიკურ აღქმას.

სხვა სიტყვებით, ბადიუსეული კონცეპტი რევოლუციას განიხილავს არა მხოლოდ სახელმწიფო ძალაუფლებასთან მიმართებით, არამედ სუბიექტურობასთან მიმართებითაც, რომელსაც ის აწარმოებს, ესე იგი, სამყაროს შემეცნების გარკვეულ სტრუქტურებს ან სამყაროს ახლებულ სურათს რომელიც შესაძლოა ხდომილებამდეც არსებობდა, თუმცა ის  დომინანტურ დისკურსს არ აწესრიგებდა. ამდენად, კიდევ ერთხელ უნდა დავსვათ შემდეგი შეკითხვა: რამდენად შეძლო “ვარდების რევოლუციამ” შეექმნა ახალი ჰეგემონია და დაემკვიდრებინა პოლიტიკის კეთების სპეციფიკური პარადიგმა? ამ შეკითხვაზე პასუხის გაცემა დღეს უფრო მოსახერხებელია, ვიდრე თუნდაც მაშინ, როცა რევოლუციის მთავარი სუბიექტი, ესე იგი, “ნაციონალური მოძრაობა,” კვლავ მთავრობაში იყო.

II

იმისათვის რომ ამ რეტროაქტიური ქმედების ეფექტურობა გასცდეს რევოლუციის უშუალო მხარდამჭერთა რიგებს, საჭიროა რევოლუციურმა ძალებმა შეძლონ ჰეგემონიის დამყარება, რაც მოიცავს ერთგვარი ინტერპრეტაციული ჰორიზონტის ჩამოყალიბებას, რომლის მეშვეობითაც, ამ შემთხვევაში, რევოლუციური ცვლილებების დასაბამი ფართო საზოგადოების თვალში უკვე გარკვეული ისტორიული აუცილებლობის შედეგად მოჩანს, რომელიც პრერევოლუციურ სიტუაციაში სულაც არ იყო ნათელი, თუმცა ნათელია დღეს, ახალ დროში.

ჰეგემონიის კონცეპტი აქ განსაკუთრებით სასარგებლო იქნება, რადგან მისით შევძლებთ “ვარდების რევოლუციის” იდეოლოგიური კოორდინატების მონიშვნას. კოორდინატების რომელთა ჩარჩოშიც შესაძლებელი ხდება გასაგები საჯარო პოლიტიკის წარმოება. აქ ხაზს ვუსვამ სიტყვას “გასაგებს,” რამდენადაც ის გულისხმობს საჯარო სივრცის ისეთ სტრუქტურირებას რომელშიც პოლიტიკური პოზიციონირებისთვის ადგილები წინასწარგანსაზღვრულია, რაც არ გულისხმობს იმას რომ ამ ჩარჩოში ყველა შესაძლო პოზიცია ყველასთვის მისაღები იქნება. არამედ ეს გულისხმობს გარკვეულ შესაძლებლობათა არეს განსაზღვრას, რომლის ფარგლებშიც პოლიტიკური ბრძოლა ფართო მასებისთვის გასაგებია.

“ვარდების რევოლუციის” ყველაზე ზოგადი დახასიათება ალბათ მისი მოდერნიზატორული ამბიციის იდენტიფიცირებით უნდა დავიწყოთ, რომელიც 2003 წლის ნოემბრის ხდომილებით ბინარული ოპოზიციების მთელ ახალ წყებას ადგენს, რომელშიც თითოეული აღმნიშვნელი თუ ხატი არა მხოლოდ აღწერით, არამედ მოდერნისტულ მეტაფორულ ძალასაც ატარებს: “ბნელი 90იანები”/”თბილისი სინათლის ქალაქი”, “კორუმპირებული პოლიცია”/”პოლიციის გამჭვირვალე შენობები,” “საბჭოთა კავშირი ან რუსეთი/დასავლეთი,” “დაბინძურებული საჯარო სივრცეები”/”თბილისი სისუფთავის ქალაქი,” “კლანური ეკონომიკა”/”თავისუფალი საბაზრო ეკონომიკა,” “რუსული ენა და უკომპიუტერობა”/”ინგლისური და კომპიუტერი,” “ნაცრისფერი ქალაქი/ფერადი ქალაქი,” “არშემდგარი სახელმწიფო”/”ძლიერი ჯარი,” “ზანტი ბიუროკრატია”/”ბიზნესის რეგისტრაცია 10 წუთში”, “სტაგნაცია”/”შეუქცევადი პროგრესი”, “ეკონომიკური უძრაობა”/”ეკონომიკური ზრდა”, “შოვინიზმი”/”ტოლერანტობა”, “ეთნიკური ნაციონალიზმი”/”ანტი-რუსული სამოქალაქო ნაციონალიზმი” და ა.შ.

ნაციონალური მოძრაობის უფრო გვიან პერიოდში კი ჩნდება ისეთი გამოთქმა როგორიც “წარსულში დაბრუნებაა” და მას თან ერთვის პროგრესის შეუქცევადობაში დაეჭვება. ყველა ეს აღწერითი მეტაფორა, რომელიც საჯარო დისკურში აუცილებლად მის ოპოზიტთან ერთად გვხვდებოდა ხოლმე, ყველაზე უკეთ გამოხატავს ვარდების რევოლუციის მოდერნიზატორულ ეთოსს, რომელშიც დრო ხდომილებასთან ერთად ორად იხლიჩება, წარსული უფრო და უფრო გვშორდება, ხოლო მომავალი ყოველდღიურად მოდის, რისი ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითი მუდმივ განახლებასა და სიახლეზე მითითება იყო, რომელიც “პირველად საქართველოში” ფრაზით გამოიხატება. “პირველად საქართველოში” ხდება რაღაც, რაც თანამედროვეა, რაც “დასავლურ დროს” შეესაბამება, რასაც ვერ შეესაბამება ის, ვინც ან რაც საქართველოს ძველ დროს მისდევს.

ბრუნო ლატური ნაშრომში “არასოდეს ვყოფილვართ მოდერნულები” წერს:

 “[მოდერნისტებს] ყველაფრის შენახვა, ყველაფრის დათარიღება სურთ, რადგან ჰგონიათ, რომ ერთხელ და სამუდამოდ გაწყვიტეს კავშირი თავიანთ წარსულთან. რაც მეტ რევოლუციას აგროვებენ, მით უფრო სათუთად უდგებიან კონსერვაციის საქმეს; რაც მეტი კაპიტალიზაცია უგროვდებათ, მით უფრო ზრდიან მუზეუმებში გამოფენათა მასშტაბს. მანიაკალური ნგრევა სიმეტრიულად ანაზღაურდება ასეთივე მანიაკალური კონსერვაციით. რადგან წარსული სამუდამოდაა გადაყლაპული, ისტორიკოსები კიდევ უფრო სათუთად უდგებიან მისი დეტალური აღდგენის საკითხს. მაგრამ განა ვართ ჩვენ წარსულისგან ისე დაშორებულები, როგორც გვინდა რომ გვჯეროდეს? – არა, რადგან მოდერნულ დროითობას არავითარი მნიშვნელოვანი გავლენა არ აქვს დროის გასვლაზე. მაშასადამე, წარსული არა მხოლოდ შენარჩუნდება, არამედ ბრუნდება კიდევაც. თუმცა ეს კვლავ გამოჩენა მოდერნულთა გაგების უნარს სცილდება. ამიტომაც, ისინი მას განდევნილის დაბრუნებად განიხილავენ. მისგან არქაიზმი გამოჰყავთ. “ყურადღებით თუ არ ვიქნებით, კვლავ წარსულში დავბრუნდებით, კვლავ ბნელ ხანაში აღმოვჩნდებით” – ფიქრობენ ისინი. ისტორიული რეკონსტიტუცია და არქაიზმი – ორივე სიმპტომია იმისა, რომ მოდერნულები უუნარონი არიან აღმოფხვრან ის, რაც უნდა აღმოიფხვრას დროის გასვლის შთაბეჭდილების შესაქმნელად.” (ლატური: 2014 [1991])

ის რასაც მოდერნისტები “წარსულს” უკეთებენ ეს მისი მონიშვნა, დათარიღება და გამუზეუმებაა. მისი იზოლირება და დისკურსში ადგილის მიჩენა იმის საპირისპიროდ, რაც მოდერნულ, თანამედროვე, ახალ დროს აღნიშნავს. ეს ცხადია არ ნიშნავს იმას, რომ მოდერნისტები “რეალობაში” არაფერს ცვლიან და ყველაფერი მხოლოდ დისკურსის ველზე ხდება (დისკურსი ყოველთვის მატერიალურ პრაქტიკებში ხორციელდება). თუმცა, ის რაზეც ბრუნო ლატური ყურადღებას გვამახვილებინებს არის მოდერნისტული დისკურსის ცენტრალური პრაქტიკის, წარსულ და აწმყო დროებად რეალობის სუფთა დაყოფა, რომელიც მისი მტკიცებით ყოველთვის მედიაციის კონტრპროცესებითაა შერყვნილი. ეს კი ჰეგემონურ მოდერნულ დისკურსში ქმნის ხვრელებს, საიდანაც წარსული განუწყვეტლივ შემოედინება და ეჭვქვეშ აყენებს მოდერნისტთა შეუქცევადი პროგრესის რწმენას. საქართველოს კონტექსტში ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინო იყო “წარსულის დაბრუნების” რიტორიკის ინტენსიფიკაციისას, როცა თითქოს უკვე წარსულის აჩრდილებმა თანდათან სხეულებრიობა შეიძინეს და მოდერნისტულ პროექტს საფრთხეც კი შეუქმნეს.

2005 წლის ესეში, გია ნოდია “ვარდების რევოლუციის” მოდერნიზატორთა ამბიციებს შემდეგნაირად აღწერს, “მათთვის საკმარისი არ არის ქვეყნის გადარჩენა, მათ მისი შეცვლა სურთ – ისინი მოდერნიზატორები არიან. ისინი ახალგაზრდა თურქთა პარადიგმას ეკუთვნიან… ისინი არ აპირებენ დაცდას.” იქვე ის უფრო სიმპტომატურ რამეს წერს:

“მიუხედავად იმისა რომ მათ აქვთ ზოგადი რწმენა საქართველოსა და ქართველი ხალხის, ისინი ასევე ფიქრობენ რომ დღეს ქართველი ხალხი ავადმყოფობს – საბჭოთა ტრადიციების მემკვიდრეობისგან და უფრო ადრე რუსულ იმპერიაში ცხოვრების გამო. მავნე და კორუმპირებული პრაქტიკები ფესვგადგმულია წარსულში და ამ ავადმყოფობის გამომხატველია. მაშასადამე, ახალგაზრდა, მოტივირებულ და პროგრესულ ელიტას სჯერა რომ ავადმყოფობა განკურნებადია მკაცრი, უსიამოვნო ზომებით. რევოლუცია არ დასრულებულა ყოფილ პრეზიდენტ შევარდნაძის ჩამოგდებით – ის გრძელდება როგორც უფრო ღრმა რევოლუცია იმ ღრმად გამჯდარი სოციალური პრაქტიკების წინააღმდეგ (‘კორუფცია’ მათთვის მხოლოდ კოდური სახელწოდებაა), რომელთა განსახიერება ბატონი შევარდნაძე იყო. ამ დღისწესრიგის აღსაწერად არავინ იყენებს ცნებას ‘კულტურული რევოლუცია, თუმცა საბოლოო ჯამში სწორედ ამასთან გვაქვს საქმე.” (Nodia: 2005 [ჩემი თარგმანი, იტალიკები ავტორს ეკუთვნის])

ცოტა ადრე კი ის აღწერს მოდერნიზატორი ელიტის კულტურულ სპეციფიკურობას, რომელიც ჩვენ ასე შეგვიძლია შევაჯამოთ: ფიგურალურად ისინი ფლობენ “ინგლისურსა და კომპიუტერს,” არ აქვთ კავშირი “საბჭოთა წარსულთან,” ისინი თავიანთი განათლებითა თუ საქმიანობით დაკავშირებულები არიან “დასავლეთთან” და ამდენად ისინი “დასავლური დროით” ცხოვრობენ, ხოლო “მათი სოციალური წინსვლა დამოკიდებული იყო არა ადგილობრივ, არამედ საერთაშორისო ქსელებში მონაწილეობაზე”(Nodia: 2005). ამგვარად, ამ ნარატივის მიხედვით, რომელიც ასევე მოდერნულია, “ვარდების რევოლუციის” ხდომილებას ერთმანეთთან წინააღმდეგობაში მოჰყავს ორი სუფთად განსხვავებული და გამიჯნული დრო, დასავლური, ახალგაზრდა, პროგრესზე ორიენტირებულ და ცუდ მემკვიდრეობაზე დაშენებული ადგილობრივი, საბჭოთა, ძველის შენარჩუნებაზე ორიენტირებული დროები, რომლებიც ახალს არაფერს ქმნიან.

“ხალხთან” მოდერნიზატორული ელიტის მიმართება ამბივალენტურია, ერთი მხრივ ის დაფუძნებულია დერეგულირებული საბაზრო ეკონომიკისადმი რწმენაზე, რომლის მიხედვითაც ბაზარზე მოქმედი აქტორები რაციონალური აგენტები არიან, რომლებმაც ყველაზე უკეთ უწყიან თუ რა არის მათი ინტერესისთვის საუკეთესო და შესაბამისად ერთადერთი რაც ბაზარს სჭირდება, ეს დერეგულაციაა; ხოლო მეორე მხრივ მოდერნიზატორული ელიტა ხვდება იმასაც რომ ბაზარზე მოქმედი “რაციონალური აგენტი” არ არის თავისთავადად მოცემული და მას სოციალური ინჟინერია, წარმოება სჭირდება ან წარმოება და “გათავისუფლება საბჭოთა მემკვიდრეობისგან.” როგორ უნდა მოხდეს ორივე ერთად? როგორ უნდა შეეწრყას ერთმანეთს “ხალხისადმი” რწმენა და მათი გარდაქმნის/”განთავისუფლების” სურვილი? 

III

კიდევ ერთხელ რომ ვცადო “ვარდების რევოლუციის” მოდერნული კონსტიტუციის გამორკვევა, შევეცდები ეს უფრო ნათლად ჩამოვაყალიბო. ერთი მხრივ, გვაქვს მოდერნულობის ზოგადი ცნება, რომელიც მათ შორის “ვარდების რევოლუციის” მოდერნულობასაც მოიცავს, ხოლო მეორე მხრივ, “ვარდების რევოლუციის” მოდერნულობის სპეციფიკური ცნება, რითაც ეს ზოგადი ცნება შეიძლება დავაზუსტოთ ან შევასწოროთ. მოდერნულობას “როგორც ასეთს” მრავალი განსაზღვრება აქვს და ერთი-ერთი შეიძლება ესეც იყოს: მოდერნულობის პროგრამა ეს არის სხვა მომავლისთვის აწმყოს რადიკალური კრიტიკა, აქცენტით ადამიანის აგენტობაზე. “მათ გულწრფელად სჯერათ, რომ საქართველო შეიძლება გახდეს დასავლური სახელმწიფო… და რომ ეს მალე შეიძლება მოხდეს. ისინი არ აპირებენ დაცდას. თუმცა ამას დიდი ძალისხმევა სჭირდება. ისინი მას ‘პოლიტიკურ ნებას’ უწოდებენ” (Nodia: 2005 [იტალიკები ჩემია]).

კონკრეტულად“ვარდების რევოლუციის” მოდერნულობაზე კი შეგვიძლია ვთქვათ რომ ის დაფუძნებულია რამდენიმე ცენტრალურ დიქოტომიაზე: მომავალი ან პროგრესი წარსულის ან სტატუს ქვოს წინააღმდეგ, დასავლეთი საბჭოთა კავშირი/რუსეთის წინააღმდეგ, ეკონომიკური ზრდაეკონომიკური გადანაწილების წინააღმდეგ, უსაფრთხოებარევოლუციამდელი ქაოსის წინააღმდეგ. ცხადია, დიქოტომიათა ეს ჩამონათვალი არასრულია, მეტიც, მათი სათითაოდ გამოყოფა ზოგჯერ რთულიცაა მათი ურთიერშენაცვლებადი მნიშვნელობების გამო. ასე მაგალითად, მომავალი, დასავლეთი, ეკონომიკური ზრდა და უსაფრთხოება თითქმის ერთმანეთის სიმბოლოები არიან და ერთმანეთზე რეფერირებენ. იგივე შეიძლება ითქვას ამავე სტატიაში უფრო ადრე ჩამოთვლილ დიქოტომიებზეც, რომლებიც დისკურსში ურთიერთშენაცვლებადად გამოიყენებოდნენ ხოლმე (აქ ალბათ ყველაზე ფუნდამენტური, ტემპორალური მეტაფორებია “წარსული”/”მომავალი”).

ამ მხრივ “ვარდების რევოლუციამ” აღმნიშვნელთა ახალი კორიანტელი დააყენა. ეს, ცხადია, არ ნიშნავს იმას რომ ეს აღმნიშვნელები, თუნდაც მათი პოზიტიური და ნეგატიური ღირებულებებით, საჯარო დისკურსში, ვთქვათ, შევარდნაძის მმართველობის პერიოდში არ გვხდებოდნენ. ახალი არა თავად აღმნიშვნელები (თუმცა ასეთებიც ბევრი იყო), არამედ მათი მოქმედების წესი იყო, რომელიც დიქოტომიის წევრებს აბსოლუტურად პოზიტიურ და აბსოლუტურად ნეგატიურ ღირებულებებს ანიჭებდა, ხოლო თითოეული ამ აღმნიშვნელის ღირებულების ეჭქვეშდაყენება კი მექანიკურად იწვევდა მთელი იდეოლოგიური მატრიცის უარყოფის შფოთვას. ასე მაგალითად, ეს დისკურსი საშუალებას იძლეოდა დერეგულირებული ბაზრის კრიტიკა თარგმნილიყო პრორუსულობად.

დომინანტური დისკურსის იდელოგიურად ცალმხრივი განსაზღვრულობა თავად მმართველ ძალას უკიდურესად მოწყვლადს ხდიდა ნებისმიერი კრიტიკისადმი, თუნდაც ეს კრიტიკა არ ყოფილიყო ამ დისკურსის ტოტალური უარყოფა, არამედ მისი რომელიმე ასპექტის. აქაც ბრუნო ლატურის ცნება რომ ვისესხოთ, “ვარდების რევოლუციის” მოდერნული კონსტიტუცია არ უშვებდა ჰიბრიდების შესაძლებლობას ორ პოლუსს შორის. ჰიბრიდი ან ჰიბრიდიზაცია მოდერნულობის თანმდევი პროცესია, რომელიც მუდმივად ეჭქვეშ აყენებს მოდერნისტების წარმოდგენილ პოლარულ სამყაროს. ასე მაგალითად, ის არ უშვებდა ისეთ პოლიტიკურ აგენტს რომელიც შეწინააღმდეგებოდა მილიტარისტულ დისკურსს, ნეოლიბერალურ ეკონომიკას და ამავდროულად “პროდასავლური” იქნებოდა. ასეთი ჰიბრიდები მისთვის უბრალოდ გაუგებარია და ამის ნათელი მაგალითი იყო “ლაბორატორია 1918” ის აქცია-მსვლელობა “არა-მილიტარიზმს”, რომელიც სტუდენტურმა მოძრაობა 17 მაისს პოლიციის მიერ ძალის გადამეტების გასაპროტესტებლად გამართა. მაშინ ძალოვანი სტრუქტურების წარმომადგენლების, ხელისუფლების მხარდამჭერებისა და მათი წარმომადგენლების მხრიდან ეს აქცია სახელმწიფოსადმი მტრულად და პრორუსულად მოინათლა, სინამდვილე კი უბრალოდ სხვა იყო და არ თავსდებოდა გასაგებობის დომინანტურ ველში.

ჰეგემონია შესაძლოა იყოს ხისტი ან რბილი, პირველი მხოლოდ სამყაროს პოლარიზებად დაწმენდაზეა ორიენტირებული, მეორე კი ადგილს ჰიბრიდიზების პროცესებისთვის ტოვებს და ახალ ჰიბრიდულ პოლიტიკურ აგენტებს ლეგიტიმურ ოპონენტებად მიიჩნევს. სწორედ მოდერნული პროექტის მნიშვნელობის ეს ჭარბაგანსაზღვრულობა არის საფუძველი “მოდერნულობათა სიმრავლის” კონცეპტისთვის, რომელიც არ აღიარებს ერთადერთი, კლასიკური, სწორი მოდერნულობის არსებობას, არამედ მოდერნულობათა სიმრავლის, რომლებიც სხვადასხვა დროსა და სივრცეში წარმოიშვებიან. “მოდერნულობათა სიმრავლეები,” წერს სოციოლოგი შმუელ ეიზენშტადი (2000), “არა მხოლოდ აგრძელებენ აღმოცენებას… არამედ საზოგადოებებში მოდერნულობის სხვადასხვა განზომილებათა ახალი დაკითხვები და რეინტრეპრეტააციები ჩნდებიან. მეოცე საუკუნის მიწურულს სხვადასხვა მოდერნულ საზოგადოებებში უდავოა ტენდენცია მოდერნულობის გაგების, ძირითადი კულტურული დღისწესრიგების მზარდი დივერსიფიცირებისკენ. ტენდენცია რომელიც გადის 1950იან წლებში გავრცელებული მოდერნულობის ჰომოგენური და ჰეგემონური ხედვების მიღმა. მეტიც, ყველა ამ საზოგადოებაში მოდერნულობის ინტერპრეტირების მცდელობები მუდმივ ცვლილებებს განიცდის ცვლად ისტორიულ ძალთა ზეგავლენის გამო, რაც გზას უხსნის მომავლის ახალ მოძრაობებს, რომლებიც კიდევ ერთხელ მოახდენენ მოდერნულობის მნიშვნელობის რეინტერპრეტირებას.” (იტალიკები ჩემია)

IV

“ლაბორატორია 1918”-ის დაფუძნებამდე და მის პირველ წლებში (ისევე როგორც დღეს) აქტივისტებში, რომელთა ნაწილი თავადაც ვიყავი, აქტიური ბჭობა და აზრთა გაცვლა-გამოცვლა ხდებოდა მრავალ იმ საკითხზე, რომლებიც სწორედ “ვარდების რევოლუციამ” გარკვეული პერსპექტივიდან საზოგადოებრივი განხილვის საგნად აქცია. პირველი რაც მაშინდელ აქტივისტებს გვაერთიანებდა ეს იყო სკეპტიციზმი იმ ბინარული ოპოზიციებისადმი, რომელსაც რევოლუცია გვთავაზობდა (რაც თავისთავადად არ ნიშნავს იმას, რომ აქტივისტები აუცილებლად მოდერნულობის პლურალისტურ ვერსიას გვთავაზობდნენ). მეორე ეს იყო კრიტიკული დამოკიდებულება ნეოლიბერალური ეკონომიკისა და მისი თანმდევი სუბიექტურობის ფორმებისადმი. მესამეკი ლოიალური კრიტიკა იყო თავად “ვარდების რევოლუციის” მიერ წინა პლანზე გამოტანილი “უმცირესობების საკითხისა,” რომელსაც აქტივისტები უწუნებდნენ არა იმას, რომ ის საფრთხეს უქმნიდა “ტრადიციულ ღირებულებებს”, არამედ იმას რომ ის მხოლოდ ტოლერანტობის ჭრილში განიხილავდა მას, რაც მემარცხენე აქტივისტებისთვის არასაკმარისად და კულტურული ანტაგონიზმების უბრალო შემნახველად და არა მის გადამლახავად მიიჩნეოდა. 

განსხვავებით მაგალითად მთავრობის პარტიული ოპოზიციისგან, “ლაბორატორია 1918”-ის აქტივისტები, ჩემი სტატიის ენაზე რომ ვთარგმნო, ვარდების რევოლუციის მოდერნიზატორულ პროექტს მის არასაკმარისობაში სდებდნენ ბრალს და კულტურული ანტაგონიზმების გადალახვას არა სამოქალაქო ნაციონალიზმში, არამედ კლასობრივ სოლიდარობაში ხედავდნენ. ნეოლიბერალური ეკონომიკის კრიტიკა კი შეუძლებელი იქნებოდა ნეოლიბერალური ეკონომიკის, როგორც კულტურულ-ეკონომიკურ პროექტად განხორციელების გარეშე, ეს კი, მემარცხენე სტუდენტური მოძრაობისთვის საუკეთესო ნიადაგი იყო რადგან ეს მათ საშუალებას აძლევდა თუ საჯარო დისკურსში არა, ინტელექტუალურ სტუდენტურ ჯგუფებში მაინც გასაგები გაეხადათ ის თუ რა არ უნდოდათ მათ, ეს კი მაშინ ჩვენთვის საუკეთესო შესაძლებლობა იყო როგორც თვითგამორკვევისთვის, ისე იმ დასავლეთში ნაწარმოები კრიტიკული თეორიების დამიწებისთვისა და სხვებისთვის გასაზიარებლად. 2012 წლის არჩევნების შემდეგ ხელისუფლების ცვლამ ზოგ მემარცხენე აქტივისტში გაურკვევლობის განცდაც კი გააჩინა, რადგან ახალი ხელისუფლების იდეოლოგიური ამორფულობა შესაძლოა არც ისე სასარგებლო ყოფილიყო მემარცხენე პოლიტიკური იდენტობის გამოკვეთისთვის.

“ვარდების რევოლუციის” მოდერნულობის უკანონო შვილები, რაზედაც ზევით ვსაუბრობდი სწორედ ის მემარცხენე აქტივისტები არიან, რომლებმაც 2010 წელს “ლაბორატორია 1918”-ის დაფუძნებისას იცოდნენ ინგლისური და კომპიუტერი, არ იყვნენ მოსწრებული საბჭოთა კავშირს, არ იზიარებდნენ კონსერვატიულ ღირებულებებს, მაგრამ “დასავლური” კრიტიკული თეორიების საფუძველზე ცდილობდნენ ეჭქვეშ დაეყენებიათ თუნდაც “დასავლეთის” ჰომოგენური სურათი, რომელსაც დომინანტური დისკურსი წარმოადგენდა. “დასავლეთის” რომელიც თითქოს განსხვავების გარეშე არსებობდა. მემარცხენე აქტივისტები მაშინაც და დღესაც ცდილობენ “დასავლეთი” გაეხსნათ განსხვავებისთვის და ნაწილობრივ ნარცისულად სიამოვნებდათ კიდეც დომინანტური დისკურსის იმით გაკვირვება, რომ სინამდვილეში ისინი “დასავლური მოდერნულობის” ერთგულები იყვნენ, თუმცა სხვა მოდერნულობის, რომელსაც არაფერი სცხია არც “წარსულში დაბრუნების” და არც “რუსეთის.” მეტიც, და ეს ყველაზე სიმპტომატურია, აქტივისტთა მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომლებიც პარალელურად სხვადასხვა და მრავალფეროვანი მემარცხენე ლიტერატურის აქტიური მკითხველები იყვნენ, ამ კლასიკურ ნაშრომებს, რომელთაგან ბევრი რუსულ ენაზე იყო დაწერილი, არა რუსულ, არამედ ინგლისურ ენაზე კითხულობდნენ, რადგან რუსული ბევრმა უბრალოდ არ იცოდა და შესაძლოა არც აინტერესებდა.

დასკვნა

სტატია დავიწყვე კითხვაზე პასუხის გაცემით “იყო თუ არა ვარდების რევოლუცია რევოლუციური”, რაზეც შეგვიძლია ვუპასუხოთ, რომ “ვარდების რევოლუცია” რევოლუციური იყო სწორედ იმ აზრით რომ მან შეძლო სრულიად გარდაექმნა პოლიტიკური ლანდშაფთი და ის მოდერნულ რელსებზე დაეყენებინა. ამით მან შესაძლობლებლობის პირობები მოუმზადა ჩემს მიერ განხილილული მემარცხენე სტუდენტური მოძრაობის დისკურსს, რომელიც დღეს აღარ კონცენტრირდება მხოლოდ ერთი გაერთიანების გარშემო, არამედ მისი სპექტრი დღეს გაცილებით ფართოა და შიდა განსხვავებებითა თუ წინააღმდეგობით სავსე, ვიდრე ეს თუნდაც 2010 წელს იყო. ამ პროცესებზე დაკვირვებას მივყავართ მთავარი ფუკოდიანური თეზისის გახსნებამდე, რომ ძალაუფლება არა წინააღმდეგობის უბრალოდ რეპრესირებას ახდენს, არამედ მას აწარმოებს კიდეც და სწორედ ამ სცენარით განვითარდა და დღესაც ვითარდება მოვლენები.

ის, რასაც ქართული მემარცხენე მოძრაობების გამოჩენა ემოწმება, ეს მოდერნულობათა სიმრავლის არსებობაა, რომ მოდერნულობის არც ერთი დღეს დომინანტური პროექტი არ არის გარდაუვალი მოცემულობა და რომ თავად მოდერნულობის “სამშობლოში”, ესე იგი, “დასავალეთში” გვაქვს მოდერნულობის მრავალი ფორმა, რომელთაგან ყველა გარდაუვალად არ მოითხოვს “უცხოს” ინტენსიურ წარმოებას და მის გარშემო დომინანტური დისკურსის აგებას. რამდენად შეძლებს ქართული მემარცხენეობა ამ თავსატეხის გამკლავებას, ეს მომავლის საქმეა, თუმცა ის რაც მან უკვე მოახერხა ეს მეტ-ნაკლებად იმის ჩვენებაა რომ მოდერნულობის ალტერნატივა მხოლოდ ანტიმოდერნულობა არ არის.

თუმცა აქ არ უნდა დაგვავიწყდეს ისიც, რომ “ვარდების რევოლუციის” მოდერნულობას არ უწარმოებია მხოლოდ პროგრესული პოლიტიკური აქტორები. ის რაც ხშირად ოპტიმისტურად განწყობილ მკვლევარებს დღემდე მხედველობიდან გამორჩებათ ხოლმე ეს ქართული ნეონაცისტური გაერთიანებების მომრავლებაა, რომლებიც არიან არა უბრალოდ ჩვენთვის კარგად ცნობილი ანტი-მოდერნული კლერიკალური ძალები, რომლებიც ასევე მოდერნულობის ამ ჩარჩოში არიან შესაძლებლები და მეტ-ნაკლებად გასაგებები, არამედ ძალები რომლებიც მილიტარიზმსა და ანტი-რუსულ რიტორიკას “ულტრამემარჯვენე დასავლეთის” ხატს უთავსებენ, სადაც მათი სწორება მარი ლე პენზეა და არა, ვთქვათ, ბერძნულ სირიზაზე, რომელიც მემარცხენე აქტივისტებში საკმაო პოპულარობით სარგებლობს. ამ ტენდეციას ფილოსოფოსმა ნიკ ლენდმა “ბნელი განმანათლებლობა” უწოდა, რომელიც განმანათლებლობის პროექტს აჩრდილივით თან დასდევს.

გამოყენებული ლიტერატურა

Jones, Stephen. (March 2006) “The Rose Revolution: A Revolution without Revolutionaries?” Cambridge Review of International Affairs, Volume 19, Number 1, pp. 33-48

Nodia, Ghia. (2005) “The dynamics and sustainability of the Rose Revolution.” In: M. Emerson, ed. Democratisation in the European neighbourhood. Brussels: Centre for European Policy Studies, 38–52.

Eisenstadt, S. N. (2000) “Multiple Modernities.” Daedalus; Winter 2000; 129, 1; Research Library Core pp. 1-29

Gaonkar, Dilip Parameshwar (1999), “On Alternative Modernities.” Public Culture 11(1): 1–18

ლატური, ბრუნო. (2014), “არასოდეს ვყოფილვართ მოდერნულები.” ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 


სტატია მომზადდა პროექტის ,,სადისკუსიო პლატფორმა სოციალური საკითხებისთვის” ფარგლებში, რომელიც ხორციელდება ფრიდრიხ ებერტის ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით. სტატიაში გამოთქმულ მოსაზრებებზე პასუხისმგებელია ავტორი და ის არ ასახავს ფრიდრიხ ებერტის ფონდის პოზიციას.