fbpx

პროფანაცია, როგორც გათავისუფლების აქტი

ავტორი: დავით გალაშვილი.
(c) PLATFORMA.GE

 მეოცე საუკუნის პირველ ნახევარში ვალტერ ბენიამინი წერდა, რომ „კაპიტალიზმში შესაძლებელია რელიგიის დანახვა“ და რომ ნებისმიერ მოვლენას, რომელიც ჩვენს თავს ხდება, მხოლოდ ამ კულტთან (კაპიტალიზმთან) აქვს მიმართება. კაპიტალიზმი ალბათ ყველაზე მძლავრი რელიგიაცაა იმ კუთხით, რომ ის ყველგან და ყოველთვის არის, ამაზე ბენიამინი ამბობს, რომ „არ არსებობს კვირის არცერთი დღე, არცერთი დღე, რომელიც, ყველანაირი საკრალური პომპეზურობის შემზარავი აზრით, დღესასწაული, თაყვანისმცემლის უკიდურესი მობილიზებულობის დღე არ იქნებოდა“, მეტიც ჩვენ არც გვჭირდება საგანგებო დღეების გამოყოფა იმისათვის, რომ თავი კულტს ვუძღვნათ, ჩვენი ყოველდღიური საქმიანობა სწორედ კულტმსახურებაა. ბენიამინამდე უფრო ადრე, კარლ მარქსმა შენიშნა, რომ კაპიტალისტურ სისტემაში შრომის პროდუქტმა მისტიკური, ზეგრძნობადი ხასიათი შეიძინა და რომ მისი ეს მისტიკურობა სულაც არ გამომდინარეობს საქონლის სახმარი ღირებულებიდან. ასევე ნიშანდობლივია ის ფაქტი, რომ მარქსი საქონლის ფეტიშური ხასიათის საილუსტრაციოდ „რელიგიური სამყაროს ბუნდოვან სფეროს მიმართავს“. კაპიტალიზმში ქურუმი სწორედაც რომ საქონელია და ადამიანთა ურთიერთობა, ნივთთა საზოგადოებრივ ურთიერთობადაა გარდაქმნილი.[1]

 ამ მცირე მონახაზის შემდეგ, რომლის მიხედვითაც კაპიტალიზმი ექსტრემალური რელიგიის სახეობად შეირაცხა, შესაძლებელია თვითონ რელიგიურის ფენომენის განვრცობა. ჯორჯო აგამბენი თავის ერთ-ერთ ესეს „პროფანაციის ქებას“ სწორედ ხსენებულ საკითხზე საუბრით იწყებს. ის წერს, რომ რელიგიური ან საკრალური რაიმე საგნის საერთო გამოყენებიდან გამოცალკევებაა, რომლის არც კომერციული და არც სხვა მიზნით გამოყენებაა ნებადართული. რელიგიური ან საკრალური მხოლოდ და მხოლოდ ზეციურ მიზანს შეიძლება მიეძღვნას, ის ღმერთის კუთვნილებაა. იმ ნაპრალს, რომელსაც საერთო გამოყენებიდან რაიმეს გამორიცხვა იწვევს, პროფანაციის პროცესი ავსებს. აგამბენი იურისტ ტრიბეტიუსს ციტირებს, რომელიც წერს: „პროფანული არის ცნება, იმ რაღაცის აღსანიშნად, რომელიც ერთ დროს საკრალური ან რელიგიური იყო და ისევ ადამიანთა გამოყენებასა და მფლობელობაში დაბრუნდა“. საგანი, რომელიც საერთო გამოყენებაში დაბრუნდა განძარცვულია ყოველგვარი ტრასცენდენტური საზრისისაგან და რადგან რელიგია ნებისმიერი საგნისა თუ ორგანიზმის ერთი სივრციდან მეორე სივრცეში გადატანაა, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ კაპიტალიზმი სწორედაც რომ დაყოფის ექსტრემალური მდგომარეობაა, რომელშიც ნებისმიერი რაიმე საერთო გამოყენებიდან ამორიცხულია. თუმცა იქამდე მსურს აგამბენის „ჰომო საკერის“ მთავარი „პერსონაჟის“, ჰომო საკერის, მოხმობა, რათა უფრო მივუახლოვდეთ „საკერის“[2] საზრისს. „წმინდა ადამიანი არის ის, ვინც განსჯილია დანაშაულის საფუძველზე. მისი მსხვერპლად შეწირვა ნებადართული არ არის, ის ვინც მას მოკლავს, არ  დაისჯება ადამიანის მკვლელობისათვის.“[3] მაგრამ თუკი „საკერ“ ღმერთის საკუთრებაა, მაშინ რატომ არ შეიძლება, რომ ის მსხვერპლშეწირვის პროცესის ნაწილი იყოს? „საკერ“-ის ეს ორაზროვანი მნიშვნელობა ფროიდმა შენიშნა,  „საკერ“ აღნიშნავდა როგორც წმინდას და ღმერთის საკუთრებას, ასევე დაწყევლილს და საზოგადოებისგან განდევნილს. სწორედ ამ უკანასკნელ მნიშვნელობას მიესადაგება აგამბენის მიერ მოხმობილი არქაული ფიგურა, რომელიც იტალიელი მოაზროვნისათვის სუვერენულობის პარადოქსს ავლენს. ჰომო საკერის ამ ექსტრემალურ მდგომარეობას ისიც განსაზღვრავს, რომ მიუხედავად მისი შიშველი სიცოცხლისა, მასში კვლავ არის საკრალურობის ნაშთი. აგამბენი წერს, რომ ერთი სივრციდან მეორეში გადასვლისას (პროფანულიდან საკრალურში ან პირიქით) რჩება ნაშთი, რომელიც ჰომო საკერის შემთხვევაში მას ნომოსიდან ამორიცხავს და შესაძლო ძალადობრივი სიკვდილისათვის გაიმეტებს, რის შემდეგაც ის ღმერთს დაუბრუნდება, ვისი კუთვნილება ისედაც არის. შეიძლება ითქვას, რომ სუვერენულობა მთელი ისტორიის განმავლობაში საჭიროებდა ისეთ ფიგურას, რომელიც საზღვრის როლს შეასრულებდა, რომელიც მიუხედავად იმისა, რომ კანონის მიღმაა, მასვე განსაზღვრავს. ჰომო საკერი საზოგადოებისგან განცალკევებულია, თუმცა მას მაინც მიემართება და უფრო მეტიც, ის სუვერენის შინაგანი ლოგიკიდან გამომდინარეობს. ჰომო საკერი კანონს სწორედ იმით მიემართება, რომ ის მისგან გამორიცხულია. ასევე საგულისხმოა ჰომო საკერისა და სუვერენის მსგავსების საკითხი. ისევე როგორც ჰომო საკერი არ დაიყვანება კანონზე, აგრეთვე სუვერენიც (სუვერენი არის ის, ვინც საგანგებო მდგომარეობაზე იღებს გადაწყვეტილებას [4]) მის (კანონის) მიღმაა. აგამბენი ჰომო საკერის გერმანულ-სკანდინავიური ანალოგის, მგელკაცის ანალიზით ცდილობს ორ სამყაროს შორის დაყოფის მნიშვნელობა დაგვანახვოს. მგელკაცა ან ადამიანიმხეცი სინამდვილეში ბან-დიტია, აკრძალული, ამორიცხული პირი. ადამიანი და ცხოველი, ტყე და ქალაქი, ხოლო ადამიანიმხეცი (აკრძალული) ფიგურა, რომელიც გამორიცხულია ქალაქიდან. აგამბენი წერს, რომ ადამიანიმხეცი არც ერთ სფეროს არ ეკუთვნის და ამავე დროს ორივეს მიემართება, ის რაღაც მიჯნაა, ზღვარი, დაყოფის შედეგად არსებული ველი. აგამბენი იმისათვის, რომ აკრძალულ ფიგურასა და სუვერენს შორის კავშირი დაგვანახოს, ეხება პლატონის “სახელმწიფოს”, რომელშიც აღწერილია სუვერენის „დამცველიდან ტირანამდე“ დაცემის პროცესი და ამ შემთხვევაში ტირანი შეგვიძლია სწორედ ადამიანმხეცს შევადაროთ, რომელიც აღარ წარმოადგენს ნომოსს. აშკარა ხდება, რომ დაყოფა და მის შედეგად წარმოქმნილი საზღვარი, მიჯნა სუვერენულობის ცენტრალური არეალია და ნომოსი სწორედ მისით განისაზღვრება.და მაინც რა კავშირია ჩვენს მიერ მოხმობილ არქაულ ფიგურებსა და რელიგიას ან საკრალურს შორის?

  ჯორჯო აგამბენი თვლის, რომ ცნება რელიგიურის ეტიმოლოგია არ გამომდინარეობს ლათინური ზმნიდან religio(religare)-დან, რომელიც ადამიანურისა და ღვთიურის გაერთიანებას აღნიშნავს, არამედ რელიგიურის ცნება მომდინარეობს ზმნა religere-დან, რომელიც „სკურპულოზურობისა და ყურადღების იმ პოზას აცხადებს, რაც ღმერთებთან ურთიერთობისასაა მისაღები“[5]. აგამბენი, განსხვავებით მაგისტრალური ხედვისაგან, იჟინებს, რომ რელიგია უზრუნველყოფს ადამიანებსა და ღმერთებს შორის სიშორეს. რელიგიის, როგორც დაყოფის ეტიმოლოგიური საფუძველის, შემზადების შემდეგ, შეიძლება თამამად ითქვას, რომ პროფანაცია ის პროცესია, რომელიც დაყოფას უგულებელყოფს და იმ რელიგიურ ნორმებს აუქმებს, რომელიც ამა თუ იმ საგანსა თუ სხეულზე ვრცელდება. დაყოფა და საგნების ერთი სივრციდან მეორეში გადანაცვლება რელიგიური ნორმის შედეგი კი არა, არამედ მისი შინაგანობაა „არა მხოლოდ რელიგია არ არსებობს დაყოფის გარეშე, არამედ ყველა დაყოფა თავის თავში აგრეთვე შეიცავს და ინარჩუნებს ჭეშმარიტად რელიგიურ არსს“. უკვე აღვნიშნეთ, რომ რაიმეს საკრალურად ქცევა იმთავითვე მისი საზოგადო გამოყენებიდან ამორთვას ნიშნავს, შესაბამისად რაიმე სივრცის ტოტალურ საკრალიზაციას მხოლოდ პროფანაციის აქტი თუ დაუპირისპირდება. თუკი თეორიტიკოს ჩეზარე კასარინოს დავესესხებით, კაპიტალისთვის, შესაძლოა, თვით ღმერთის სახელიც მიგვენიჭებინა. კასარინოს აზრით, არისტოტელეს მიერ პოლიტიკაში გამოყენებული ორი კატეგორია, chrematistike და oikonomia, რომლებიც „ ერთი და იმავე საკუთრების გამოყენებაა, მაგრამ განსხვავებული გზით“, იმას ნიშნავს, რომ თუკი oikonomia-ს მიზანი გაცვლის საშუალებით საჭიროებების დაკმაყოფილებაა, chrematistike-ს მიზანი ფულის დაგროვებაა. სხვა სიტყვებით, oikonomia ფულს საშუალებად განიხილავს, ხოლო chrematistike ფულს, როგორც მიზანს თავისთავად. შესაბამისად პირველის ცირკულაცია ზღვარდადებულია, ხოლო უკანასკნელის ბრუნვას საზღვარი არ აქვს. Grundrisse-ში მარქსი ფულის სამ ფუნქციას გამოყოფს, ერთ-ერთი მათგანი არის ფული, როგორც ფული (chrematistike), ის წერს: მისი მორჩილი როლიდან, რომელშიც ის ცირკულაციის უბრალო მედიუმია, ფული უცებ საქონლის ბატონად და ღმერთად გარდაიქმნება. ის (ფული) წარმოადგენს საქონლის  ღვთიურ არსებობას, ხოლო ისინი (საქონელი) მის მიწიერ ფორმას.“[6] მარქსი აგრეთვე აღნიშნავს, რომ ფულით გაუმაძღრობა და სიმდიდრის მანია ანტიკური საზოგადოებების დაცემის განმაპირობებელი იყო და ფულის მესამე ფუნქცია მხოლოდ სავაჭრო საზოგადოებების გამრავლებასთან (მე-17 საუკუნე) ერთად ჩნდება, შესაბამისად, ის უფრო გვიანდელი მოვლენაა. კასარინო კიდევ უფრო შორსაც მიდის და წერს, რომ სპინოზას ღმერთი, როგორც ყველაფრის მაკავშირებელი და მარქსისეული კაპიტალის ცნება, რომლის მოძრაობაც ხალხის სოციალურ კონტაქტს მთელს მსოფლიოში განაპირობებს,  ერთმანეთთან კავშირშია. ეს მაგალითები იმ ფაქტს ააშკარავებს, რომ თანამედროვე სამყაროში  კაპიტალიზმის, მისი მასაკრალიზებელი და დამყოფი არსის მიღმა არაფერია და რომ მის შინაარსში დანაწევრების წმინდა ფორმის მეტს ვერაფერს აღმოვაჩენთ. კაპიტალიზმი რაიმეს საერთო გამოყენების უნარის ტოტალური ატროფიაა. აგამბენი მიიჩნევს, რომ ამ ტოტალური საკრალურობის დეაქტივაცია თამაშის საშუალებითაა შესაძლებელი. თამაში და საკრალური სფერო ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირშია „უმეტესი თამაში, რომლებიც ჩვენ ვიცით, ანტიკური წმინდა ცერემონიებიდან მომდინარეობს“[7], ემილი ბენვენისტის აზრით, თამაში არამარტო გამომდინარეობს საკრალური სფეროდან, არამედ მის ამოტრიალებასაც წარმოადგენს. საკრალური აქტის ძალაუფლება იმაშია, რომ ის მითში – სიტყვის, ხოლო რიტუალში – მოქმედების სახით განსხეულდება, თამაში კი ამ  კავშირის გაწყვეტაა: “თამაში წყვეტს ამ მთლიანობას: როგორც ludus, ან ფიზიკური თამაში, ის ამსხვრევს მითს და ინარჩუნებს რიტუალს, როგორც iocus, ან სიტყვათა თამაში, ამოშლის რიტუალს და მითს გადაარჩენს“. [8] სხვა სიტყვებით თამაშისას საკრალური მოქმედების ნაწილის ხორცშესხმა ხდება, რაც კაცობრიობის საკრალური სფეროდან გათავისუფლებას ნიშნავს, თუმცა არა მის ბოლომდე ამოძირკვას. თამაშისას არამარტო რელიგიური ან საკრალური სფეროს დეაქტივაცია ხდება, არამედ ნებისმიერი ნომოსის. თამაში ნებისმიერი პროცესის ნეიტრალიზებაა. აგამბენს თავის ტექსტში ბავშვი და მის ხელში არსებული სათამაშო მოჰყავს მაგალითად. ეს სათამაშო შეიძლება ნებისმიერი რამ იყოს – სამხედრო მანქანა, იარაღი ან რაიმე დაწესებულების მაკეტი, რომელთა თამაშის მიზნით გამოყენება ახალ განზომილებას ხსნის. როგორც რაიმე მსხვერპლშეწირვის დროს ხდება საკრალურის პროფანაცია შეხებით, ასევე შეიძლება ითქვას ბავშვისა და სათამაშოს შემთხვევაში. როგორც ფრანგი ფილოსოფოსი, ჟაკ რანსიერი ერთ-ერთ ინტერვიუში ამბობს, კარნავალები და მასობრივი ზეიმები ემანსიპირებული საზოგადეობის ჩანასახია, რომელიც მყისვე წყდება, როდესაც დათქმული ვადა ამოიწურება ხოლმე, შესაბამისად ასეთ ხდომილებებს არ შეუძლიათ რაიმე პოლიტიკური დანიშნულება ჰქონდეთ თუ ისინი წესად არ დამკვიდრდებიან. იმავეს თქმა შეიძლება თამაშზეც, თუკი მას პრეტენზია აქვს წინააღმდეგობის პრაქტიკად იქცეს, მაშინ ის ბავშვის გულის მოყირჭების მიღმა უნდა გავიდეს. აგამბენი თვლის, რომ თამაში, როგორც პროფანაციის იარაღი ყველგან მცირდება, ეს შესაძლოა თანამედროვე ადამიანის ზედმეტ სერიოზულობას დავაბრალოთ, მაგრამ უფრო სამართლიანი იქნება თუ ამის მიზეზად საკრალური სფეროს უბრალო სეკულარიზაციას მივიჩნევდით. სინამდვილეში სეკულარიზაცია რეპრესიული ფორმაა, ის უბრალოდ რაიმეს ერთი სფეროდან მეორეში გადმონაცვლებაა, რომლის დროსაც ყველაფერი ხელუხლებლად რჩება. პროფანაცია კი მთელი თავისი არსით ნეიტრალიზაციაა, ძალაუფლების ველის დეაქტივაცია. აგამბენი მიიჩნევს, რომ სეკულარიზებაც და პროფანაციაც ორივე პოლიტიკური მოქმედებაა, მხოლოდ პირველი მათგანი სტატუს-კვოს განმაპირობებელია, განსხვავებით პროფანაციისაგან. აქედან გამომდინარე, შემთხვევითი სულაც არაა ის ფაქტი, რომ თანამედროვე ლიბერალურ დისკურსში სეკულარიზაცია ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და სასურველი ცნებაა.  

 გარდა იმისა, რომ კაპიტალიზმი, როგორც რელიგია დაყოფის (სეპარაციის) წმინდა ფორმაა, ის აგრეთვე მთელი თავისი შინაარსით დესტრუქციულია. ბენიამინი გამჭრიახად შენიშნავს, რომ კაპიტალიზმი არის ერთადერთი რელიგია, რომელიც არა ხსნას, არამედ დავალიანებას ემსახურება, ის არა სამყაროს გარდაქმნას, არამედ მის შთანთქვას ისახავს მიზნად. მთელ ამ პროცესში დაყოფა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, კაპიტალიზმი არის დანაწილებისა და დაყოფის მანქანა, რომლის ძალაუფლება ვრცელდება ადამიანის სხეულზე, სექსუალობაზე, ენაზე და ა.შ. აგამბენი წერს: „ახლა ისინი (ენა, სხეული…) გამოყოფილნი არიან თავიანთ თავისან და გადანაცვლებულნი არიან სხვა სფეროში… სადაც ყველა გამოყენება ხდება და რჩება შეუძლებელი. ეს სფერო არის მოხმარება.“  [9] როგორც უკვე ითქვა, საკრალიზაცია რაიმეს საერთო გამოყენებიდან ამორთვაა, თუმცა მხოლოდ გამოყენებიდან, მისი მოხმარება და შთანთქვა კი შესაძლებელია. შესაბამისად კაპიტალიზმი არის მოხმარების რელიგია და პროფანაციის შეუძლებლობა: „კაპიტალისტური რელიგია თავის ექსტრემალურ ფაზაში მიზნად ისახავს შექმნას რაღაც,რაც პროფანაციას არ ექვემდებარება“.[10] რაც შეეხება გამოყენებასა და მოხმარებას შორის განსხვავებას, აგამბენი მას მე-13 საუკუნეში არსებული თეოლოგიური დებატების საფუძველზე ხსნის.  მისი აზრით, მოხმარება აუცილებლად განაპირობებს საგნის დესტრუქციასა და შთანთქმას, განსხვავებით გამოყენებისგან (ბავშვი თამაშისას სათამაშოს იყენებს, მის ფორმას უცვლელად ტოვებს და სხვა ფუნქციასა და დატვირთვას აძლევს, მოხმარების შემთხვევაში კი ახალი ფუნქციის გამოძებნა შეუძლებელია, რადგან ამ შემთხვევაში საქმე საგნის დესტრუქციასთან გვაქვს), რომელიც საგნის სუბტანციას უცვლელად ტოვებს: [11] “გამოყენება არის ყოველთვის  ურთიერთობა მასთან რაც შეუძლებელია რომ მიითვისო; ის მიემართება საგანს იმდენად, რამდენადაც მათი ფლობა შეუძლებელია. მაგრამ ამ გზით გამოყენება ასევე აშიშვლებს მფლობელობის ჭეშმარიტ ბუნებას, რომელიც არაფერია გარდა მექანიზმისა, რომელიც ადამიანის თავისუფალი გამოყენების აქტს განცალკევებულ სფეროში წაანაცვლებს, რომელშიც ის უფლებად გარდაქმნილია.“[12]  გამოყენებასა და მოხმარებას შორის კიდევ ერთი უფსკრულია. საგნის მოხმარება შეუძლებელია თუკი მას არ ფლობ, განსხვავებით გამოყენებისაგან, რომელიც კოლექტიურია და გამორიცხავს ფლობის კატეგორიას. ამ ვითარებას კარგად მიემართება ფრომისეული ყოფნისა და ფლობის კატეგორიები, გერმანელი მოაზროვნის აზრით, დღეს ყოფნა ჩანაცვლებულია ფლობით. თანამედროვე ადამიანს ნივთების ფლობის უფლება კანონმდებლობით აქვს გარანტირებული, თუმცა პარადოქსი ის არის, რომ მათ არ შეუძლიათ ამ ნივთებისა თუ საგნების გამოყენება, შესაბამისად მათი პროფანაცია, თანამედროვე ადამიანს არ ძალუძს  გარკვეული საგნების მეშვეობით ძალაუფლების ველის მიღმა გასვლა, მისი მოპყრობა საგნებთან ამ უკანასკნელის შთანთქმის ტოლფასია, თანამედროვე ადამიანი მეფე მიდასია რომლის საგანზე შეხების შემდეგაც მისი სუბსტანცია უეჭველად იცვლება (საგულისხმოა ის ფაქტი, მსხვერპლშეწირვისას მხოლოდ რაღაცის შთანთქმა, დესტრუქციაა შესაძლებელი, რომლის მერეც მსხვერპლი შთანთქმულია). აგამბენს გამოყენების შეუძლებლობის საილუსტრაციოდ მუზეუმის მაგალითი მოჰყავს, ის მიიჩნევს, რომ სამყაროს მუზეუმად ქცევა უკვე დასრულებული პროცესია, ხოლო თანამედროვე ტურისტები,განსხვავებით ადრეული ხანის ქრისტიანი მომლოცველებისაგან, რომელთა სახლიც ზეცაში იყო,  უსახლკარო მოხეტიალეები არიან, რომლებსაც არ შეუძლიათ განიცადონ ბინადრობის გრძნობა უცხო ქალაქებსა და ქვეყნებში, რასაც საკუთარ სახლებში გრძნობდნენ. გამოყენების უუნარობის იგივე განცდა გვეუფლება სუპერმარკეტებსა და მოლებში, სატელევიზიო შოუებში. მუზეუმი ზუსტად აცხადებს გამოყენების შეუძლებლობას.

  და მაინც, არის თუ არა შესაძლებელია პროფანაცია? და რისთვის შეიძლებოდა გვეწოდებინა პროფანაციის პროცესი? იქნებ საქსოვი გორგალით მოთამაშე კატა სწორედ ამ პროცესის ნაწილია, მისი მტაცებლური ინსტიქტები გორგალით თამაშისას კვლავ აქტიურ ფაზაშია, თუმცა არ ვიღებთ იმ ფატალურ შედეგს, რომელიც გორგალის თაგვით ჩანაცვლების შემთხვევაში მოხდებოდა, შესაბამისად კატის მტაცებლური უნარი, როგორც წმინდა საშუალება, გამოყენების ახალ გზას ხსნის. სხვა სიტყვებით, თაგვის გორგალით ჩანაცვლება რამდენიმე რამეს განაპირობებს, პირველ რიგში, თაგვი აღარ გვესახება მსხვერპლად და არც კატის მტაცებლური ინსტიქტებია მაინცდამაინც თაგვის დაჭერასა და სიკვდილთან მიბმული: „მოქმედება, რომელიც აქედან გამომდინარეობს, ხდება წმინდა საშუალება, პრაქსისი, რომელიც მიუხედავად მისი არსის, როგორც საშუალების, მტკიცედ შენარჩუნებისა, ემანსიპირდება მისი მიზანთან მიმართებიდან; კატას ავიწყდება მისი მიზანი და შეუძლია საკუთარი თავის როგორც საშუალება მიზნის გარეშედ წარმოჩენა. ახალი გამოყენების შექმნა შესაძლებელია ძველის დეაქტივაციით“.  რადგან მიზანი, როგორც წესი, ძალაუფლების უხილავი ქსელის მიერაა განსაზღვრული, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ნებისმიერი ორგანიზმისა თუ საგნის, როგორც წმინდა საშუალების, გამოყენება წინააღმდეგობის პრაქტიკაა. ძალაუფლებრივი აპარატის მოხერხებულობა იმაშია, რომ ისინი სწორედ წმინდა საშუალებების ჩაჭერას ცდილობენ, კაპიტალიზმი პროფანაციის განმახორციელებელი პრაქტიკის ჩამჭერი და მადისციპლინირებელია. სწორედ ესაა მიზეზი იმისა, რომ ყოველდღიური, თუნდაც ძალაუფლებისადმი საფრთხისაგან განძარცვული ვერბალური კომუნიკაციებიც კი, მის საკუთრივ იდეოლოგიასთანაა შეზავებული. შეიძლება ითქვას, რომ ყველაზე უფრო მეტად თვალსაჩინო წმინდა საშუალება ენობრივ კომუნიკაციაში „უქმე“ საუბარია, რომლის ნეიტრალიზება მედიის მთავარ ამოცანას წარმოადგენს. ძალაუფლებრივი აპარატი სწორედ იმ არეალში ახშობს გათავისუფლების პოტენციალს, რომელიც ყველაზე უფრო უსუსური გვგონია. აგამბენის აზრით, წმინდა საშუალებების მოსპობა ყველაზე მეტად პორნოგრაფიაში ხდება. მისი აზრით, თუკი პორნოს ისტორიას გადავხედავთ აღმოვაჩენთ, რომ ადრეულისაგან განსხვავებით, თანამედროვე ფილმებში მსახიობები უკვე აღარ მალავენ იმას, რომ მათ იციან კამერის არსებობის შესახებ, პირიქით ისინი სწორედაც, რომ მაყურებლისათვის პოზირებენ, მათ იწვევენ. ბენიამინმა ამასთან დაკავშირებით შექმნა ცნება – საგამოფენო ღირებულება (Ausstellungwert), რომელიც კაპიტალიზმში არსებულ ადამიანის სხეულსა თუ სხვა ობიექტებს ძალიან ზუსტად ახასიათებს და არ დაიყვანება მარქსისეულ საცვლელი-სახმარი ღირებულების ოპოზიციაზე. აგამბენის აზრით, საგამოფენო ღირებულება ყველაზე კარგად ადამიანის სახეში ვლინდება. პორნოვარსკვლავების გარდაქმნაც სწორედ მათი სახის გამომეტყველებიდან გამომდინარეობს, ძალაუფლება სწორედ ადამიანის სახის გამომეტყველებას ჩაიჭერს, თუმცა სწორედ სახეა ის არეალი, რომელმაც გამოყენების ახალი გზები უნდა გახსნას. ამ აზრის საილუსტრაციოდ აგამბენს ერთი პორნოვარსკვლავის მაგალითი მოჰყავს, რომელიც სექსუალური აქტისას ემოციას არ გამოხატავს და წმინდა საშუალებას (სახის გამომეტყველებას) მიზნისაგან წყვეტს, სწორედ ეს არის თამაშის დანიშნულება – გაწყვიტოს მიზნისა და საშუალების ერთიანობა და გახსნას ახალი ჰორიზონტი, შეცვლილი მიზნითა და მდგომარეობით.  რასაც პორნოინდუსტრიაში ძალაუფლება მიელტვის, ეს პროფანაციის აქტის პოტენციალის ჩახშობაა, რომელიც (პროფანაცია) ეროტიკული ქცევის უქმად (ემოციის არგამოხატვა) გარდაქმნას ესწრაფვის. „მაგრამ რა დროსაც ეს ქცევა გამოყენების ახალ გზას ხსნის, რომელიც არა პარტნიორის მიმართ სიამოვნების მინიჭებას, არამედ სექსუალობას როგორც კოლექტიურ გამოყენებას ეხება, პორნოინდუსტრია ზუსტად ამ მონაკვეთში იჭრება და სხვა მიმართულებით წარმართავს პროფანაციულ განზრახულობას“. პროფანაცია წმინდა საშუალებისა და მიზნის ერთიანობის წყვეტის პროცესია, ის პოლიტიკური აქტია, რომლითაც შესაძლებელია, ძალაუფლების არსებული კონფიგურაცია ჩანაცვლდეს. პროფანაცია მკაცრად განსაზღვრული და დოგმატიზირებული კულტმსახურების ნიველირებაა, ძალაუფლების მიერ გაწყვეტილი ძაფების გამთლიანება და იმ მთლიანობების რღვევა, რომლითაც ის იკვებება, „არაპროფანულის პროფანაცია მომავალი თაობების პოლიტიკური ამოცანაა.“[13]

გამოყენებული ლიტერატურა:

ბენიამინი, ვ., კაპიტალიზმი, როგორც რელიგია

მარქსი, კ., კაპიტალი(პირველი ტომი), თბილისი, 1954.

Casarino, C., Marx before Spinoza: Notes toward an investigation

Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005.

Agamben, G., Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life, Stanford University Press, 1998

Aristotle, Politics, Hackett Publishing Company, 1998

Marx, k., Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy, Penguin Classics, 1993

Ayerza, J., lacanian ink 27: The-Names-of-the-Father, The Wooster Press, 2006

Plato, Republic, Hackett Publishing Company, 1992

Schmitt, C., Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty, University of Chicago Press, 2006


[1]მარქსის დასკვნები სასაქონლო ფეტიშიზმთან დაკავშირებით, შეიძლება ითქვას, რომ კაპიტალისტური წარმოების წესისათვის ნიშანდობლივი სიმპტომია. ერთი შეხედვით მარქსს სურს დაგვანახოს, თუ რა გავლენა აქვს ღირებულების მქონე საქონელს საზოგადოებრივ მიმართებებზე, მას სურს საბურველი ახადოს იმ ფაქტს, რომ რაც ადამიანებს მათ შორის ურთიერთობის საკითხი ჰგონიათ, ის სინამდვილეში საქონლის ურთიერთმიმართებაა. სოციალური მიმართებები გამოიხატება საქონლის გაცვლის წესში, რომელიც საწარმოო ძალითა და საწარმოო ურთიერთობებითაა განპირობებული. როგორც მარქსი ამბობს, ფეტიშიზმის საიდუმლოება იმაში იყო, რომ არავის არ უცდია მისი ახსნა წარმოებითი ურთიერთობებიდან. სინამდვილეში ადამიანები საქონელს მხოლოდ და მხოლოდ ბაზარზე გამოჩენის შემდეგ აწერენ იმ ზეგრძნობად თვისებებს, რომლებიც მათი აზრით, სწორედ ამავე საქონლის ბუნებისგან გამომდინარეობს, „როგორც ფეტიშისტი მიაწერს გარკვეულ თვისებებს თავის ფეტიშს, რომელიც მისი ბუნებიდან სულაც არ გამომდინარეობს, ასევე ბურჟუა ეკონომისტს ესმის საქონელი როგორც გრძნობადი საგანი, რომელიც ზეგრძნობად კუთვნილებას ფლობს.“ შეიძლება ითქვას, რომ ერთ-ერთი ინტერპრეტაცია სასაქონლო ფეტიშიზმისა ადამიანური ურთიერთობების სასაქონლო ურთიერთმიმართებით შებურვაა, თუმცა ეს აზრი არ ამოწურავს ფეტიშიზმის მთელს სირთულეს. ამას გარდა მარქსს სურდა იმის ჩვენება, რომ წარმოების სოციალური ურთიერთობანი გარდაუვლად იღებს საგანთა ფორმას და შეუძლებელია გამოიხატოს საგნის გარეშე. საქონლის ეკონომიის ის წესი, რომელიც კაპიტალისტურ წარმოებაშია გარდაუვლად იწვევს იმ ფატქს, რომ საქონელი იყოს ყველაზე მნიშვნელოვანი სოციალური როლის რანგში. მარქსმა აღმოაჩინა ობიექტური ბაზისი იმისა რაზეც ფეტიშიზმია დაფუძნებული. „შეცდომა“ და ილუზია ადამიანის გონებაში განივთებულ ეკონომიკურ კატეგორიებს წარმოების ობიექტურ ფორმებად გარდაქმნის.

[2]ლათინურში ზმნა sacrare აღნიშნავს მსხვერპლის ღმერთებისადმი მიძღვნის პროცესს, ხოლო მისი მონაწილე არის sacer, რომელიც აღნიშნავს წმინდას, ღმერთის კუთვნილებას, რომელიც ამორიცხულია  ყოველდღიური რუტინიდან.

[3]Agamben, G., Homo Sacer, Stanford University Press, 1998.P. 71.

[4]Schmitt, C., Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty, University of Chicago Press, 2006. P.5

[5]Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005. P. 75.

[6]Marx, K., Grundrisse, p.221.

[7]Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005. P. 75.

[8]Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005. P. 76

[9]Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005. P. 81

[10]Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005. P. 82

[11]არის შემთხვევები, როდესაც მოხმარება და გამოყენება ერთმანეთს ემთხვევა, მაგალითად საკვები, ტანსაცმელი და ა.შ.

[12]Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005. P. 83

[13]Agamben, G., Profanations, Zone Books, 2005. P. 92

Platforma.ge

Platforma.ge. 802 likes · 33 talking about this. PLATFORMA.GE.