fbpx

ეკლესიის მემარცხენე მხარე

ეკლესიის მემარცხენე მხარე

ავტორი: ჰიუ მაკდონელი – ამსტერდამის უნივერსიტეტის დოქტორი ისტორიის დარგში.

სტატია პირველად გამოქვეყნდა jacobinmag.com-ზე.

თარგმნა თორნიკე გერლიანმა.

იხილეთ სტატია ორიგინალ ენაზე

ეკლესიის მემარცხენე მხარე

1968-ის ორმოცდამეათე წლისთავმა, მეოცე საუკუნის ამ ცენტრალურ მომენტზე მსჯელობების გააქტიურება გამოიწვია. თუ იმ გარდაქმნების წელიწადის თვალსაჩინო სურათი პარიზის ქუჩებში მოწყობილი სტუდენტური ბარიკადები ან ბერკლიში ვიეტნამის ომის საწინააღმდეგო პროტესტებია, ის ასევე გამორჩეულია პოლიტიკური და სოციალური ძალაუფლებისადმი დაპირისპირებებით მსოფლიოს გარშემო. მიუხედავად ამისა, ნიშანდობლივია, რომ მივიწყებულია კოლუმბიაში ჩატარებული ლათინოამერიკელი ეპისკოპოსების მედელინის კონფერენცია – მთავარი ღონისძიება, რომელიც გაიმართა ლათინურ ამერიკაში განთავისუფლების თეოლოგიის დამკვიდრების პროცესში. კონფერენციის განცხადებებმა საფუძველი ჩაუყარა თეოლოგიური „განთავისუფლების“ იდეის გავრცელებას პოზიტიური ჰუმანიზაციის პროცესის საგულისხმოდ, და იმ პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურ სტრუქტურებთან დასაპირისპირებლად, რომელიც მილიონობით ლათინოამერიკელს სიღარიბესა და ჩაგვრაში ამყოფებდა.

განთავისუფლების თეოლოგიის მიერ ეკლესიის ტრადიციული როლის, როგორც რეაქციონიზმის საყრდენის უარყოფის და „ღარიბების უპირატესობის“ პრინციპისთვის მხარდაჭერის გახსენება, დამატებით მნიშვნელობას იძენს ბრაზილიის საპრეზიდენტო არჩევნებში ჟაირ ბოლსონაროს გამარჯვების შემდეგ. „ქრისტიანულ ცივილიზაციაზე“ აპელირება რასიზმისა და ზემოდან წამოსული კლასობრივი ბრძოლის იდეოლოგიური მხარდაჭერის მიზნით, მის მიერ ღიად განდიდებული 1964–1985 წლების სამხედრო დიქტატურის რიტორიკასთან ერთად, ხორხე რაფაელ ვიდელასა და აუგუსტო პინოჩეტის მსგავსი ფიგურების მიერ კონტინენტის გარშემო სავარაუდო დისიდენტების მკვლელობების გასამართლებლად განვითარებულ მოსაზრებებს იმეორებს.

ბოლსონაროს მიერ სახელმწიფოსა და ეკლესიის ფეტიშიზაციის საწინააღმდეგო ისტორიული გზის ნათელი მაგალითი იმ დიქტატურის პერიოდშივე მოიძებნება, რომელსაც თავად ბოლსონარო სიყვარულით იხსენებს. ახალგაზრდა მღვდელი ფრეი ბეტო (Frei Betto), ადრეულ 1970-იან წლებში, დაიჭირა, აწამა და დააპატიმრა იმ რეჟიმმა, რადგან ის მემარცხენე მეამბოხეებს, მათ შორის, მარქსისტ მწერალს, პოლიტიკოსსა და პარტიზან მებრძოლს, კარლოს მარიელას (Carlos Marighella) დაეხმარა. პოლიციელმა, რომელიც ბეტოს დაკითხვას აწარმოებდა, იგი ასე გააკრიტიკა: „როგორ შეიძლება ქრისტიანი კომუნისტთან თანამშრომლობდეს?“

ბეტომ უპასუხა: „ჩემთვის ადამიანები იყოფიან არა მორწმუნეებად და ათეისტებად, არამედ მჩაგვრელებად და ჩაგრულებად, – იმათ, ვისაც სურთ შეინარჩუნონ ეს უსამართლო საზოგადოებრივი წყობა და იმათ, ვისაც სურთ სამართლიანობისთვის იბრძოლონ.“ პოლიციელი შეეკამათა: „დაგავიწყდა, რომ მარქსი რელიგიას ხალხის ოპიუმად მიიჩნევდა?“ ბეტომ უპასუხა – „ბუჟუაზიაა ის, რომელმაც მხოლოდ ზეციური ღმერთის ქადაგებით რელიგია ხალხის ოპიუმად გადააქცია, ხოლო დედამიწის მფლობელობა საკუთარი თავისთვის დაიტოვა.“

ბეტოს აქტივიზმი ბრაზილიის ეკლესიაში უფრო ფართოდ გავრცელებული მიმართულების ნაწილი იყო, რომელიც მასობრივად გავრცელდა ქვეყნის ღარიბ, ჩაგრულ და დამცირებულ მოსახლეობაში. ამის პარალელურად, ის ლათინურ ამერიკაში სოციალური მოძრაობების ნაწილადაც იქცა, რომელიც მედელინის კონფერენციამ დააჩქარა. ბეტოს მიმართულება ასევე ნათლად წარმოაჩენს იმ გადამწყვეტ მომენტს, რომ განთავისუფლების თეოლოგია შორს იყო დოქტრინის უმნიშვნელო და გაუბრალოებული გადახედვისგან.

ამის ნაცვლად, სახალხო მოძრაობებთან მისი ორგანული კავშირი პოლიტიკური და სოციალური სამართლიანობისთვის ბრძოლაში, რასაც სასტიკი რეპრესიები სდევდა თან, ნიშნავს, რომ უფრო შესაფერისია „განმანთავისუფლებელ ქრისტიანობაზე“ საუბარი, როგორც ამ ტერმინს მაიკლ ლევი (Michael Löwy) იყენებს. განმანთავისუფლებელი ქრისტიანობის კოპლექსურობისა და სახესხვაობების შემცირების გარეშე, ბეტოს ცვლილება ლათინური ამერიკის ამ მნიშნელოვან უმცირესობაში სამი ფუძემდებლური იდეის განმსაზღვრელად იქცა.

პირველი, უკვე აღარ იყო მყარი იმგვარი რწმენა და შეხედულება, რომელიც აქცენტს საეკლესიო წესების სიღრმისეულ შესწავლასა და დოქტრინის და რიტუალური პრაქტიკისადმი უპირობო ერთგულებაზე სვამდა. საპირისპიროდ, წინ წამოიწია საკითხების ალტერნატიულმა გაგებამ, რომელიც რწმენის მოთხოვნილებად, უპირველეს ყოვლისა, ჩაგრულთა და ტანჯულთათვის თავდადებას ისახავდა.

ამ გაგებით, განმანთავისუფლებელი ქრისტიანები საკუთარ თავს რაიმე აღმატებული ცოდნის მფლობელებად არ მიიჩნევდნენ, რომელიც მსოფლიოსთვის უნდა ემცნოთ, თითქოსდა, ქედმაღლურად, მათი მემარცხენე ათეისტი ამხანაგები გაუცნობიერებელი ქრისტიანები ყოფილიყვნენ. ამავე მიზეზით, განმანთავისუფლებელი თეოლოგების პირდაპირი სამიზნე არა ათეიზმი, არამედ კერპთაყვანისმცემლობა იყო – ახალი ფარაონების, კეისრებისა და ჰეროდეების მიერ გაღმერთებული სიკვდილის ახალი კერპები: სიმდიდრე, ბაზარი, ეროვნული უსაფრთხოება, სახელმწიფო, სამხედრო ძალა, „დასავლური ქრისტიანული ცივილიზაცია.“

მეორე, გადაიაზრეს ქველმოქმედება, რათა თავი დაეღწიათ პატერნალისტური იერარქიების მქონე მომაკვდავი ასოციაციების კონცეფციისა და სისტემის მიერ თვითგამართლებისგან, რომელიც ქველმოქმედების საჭიროებას პირველ ადგილზე აყენებდა. როგორც ბრაზილიელი კარდინალი ელდერ კამარა (Helder Câmara) აღნიშნავდა, „როცა ხალხს ღარიბების დახმარებისკენ მოვუწოდებ, წმინდანს მეძახიან. მაგრამ როცა ვკითხულობ: რატომაა ამდენი სიღარიბე? კომუნისტს მეძახიან.“

ამის ნაცვლად, განმანთავისუფლებელმა ქრისტიანებმა, ჩაგრულთა თვითემანსიპაციის შესახებ სოლიდარობის მარქსისტულ ნააზრევში, მიაგნეს ქველმოქმედების სათანადო კონცეპტუალიზაციას. თუმცა, მიუხედავად განთავისუფლების თეოლოგიის ეკლესიის შიგნით მიმდინარე კრიტიკისა, პროლეტარიატის მარქსისტულ გაგებასთან კავშირი აქამდე არ დაიყვანებოდა.

სალვადორში პროფკავშირელი ქრისტიანი მარქსისტების მიერ მოფიქრებული ტერმინი “pooretariat” [pobretariado], მოხდენილად აღწერს განმანთავისუფლებელი ქრისტიანობის მცდელობებს, მოეცვა დაქვემდებარებული პერიფერიული კაპიტალიზმის სპეციფიკური ლათინოამერიკული გამოცდილება. ამ ჯვარცმულ ღარიბებში შედიოდნენ არა მხოლოდ ექსპლუატირებული კლასები, არამედ წარმოებითი სისტემიდან გამორიცხული ადამიანები, დამცირებული რასები და მარგინალიზებული კულტურები და, როგორც გუსტავო გუტიერესის მსგავსი ფიგურები მიუთითებდნენ, ქალები, როგორც ორმაგად ჩაგრული სოციალური კატეგორია.

მესამე სიახლე რელიგიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნის ტრადიციული გაგების უარყოფა იყო. მათ დაგმეს სტატიკური, პრივატიზებული რელიგიისა და სიყვარულის გაუბრალოებული, ბურჟუაზიული გაგების კონცეფცია, დეჰუმანიზირებელ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ სტრუქტურებთან დაპირისპირების სასარგებლოდ. დაქვემდებარებულობის თეორიამ გამოაცოცხლა „სტრუქტურული ცოდვის“ და უკოპრომისო ანტიკაპიტალიზმის გაგება უფრო ადრე, ვიდრე ეს კონტინენტის გარშემო ბევრმა ჩამოყალიბებულმა პარტიამ და მოძრაობამ შეძლო. როგორც გუტიერესი (Gutiérrez), ერთ-ერთი გავლენიანი განმანთავისუფლებელი თეოლოგი და წამყვანი მრჩეველი მედელინში, 1971 წელს წერდა: 

კლასობრივი ბრძოლის რეალობის უგულებელყოფა, პრაქტიკულად ნიშნავს დომინანტი სოციალური სექტორების სასარგებლო პოზიციის დაკავებას. დაუშვებელია ამ საკითხზე ნეიტრალიტეტი. საჭიროა არა ემოციური მოწოდებები სოციალური ჰარმონიის შესახებ, არამედ ის, რომ უმცირესობის მიერ უმრავლების შრომით ნაწარმოები ზედმეტი ღირებულების მითვისება დასრულდეს. ჩვენ გვჭირდება სოციალისტური საზოგადოების აშენება, რომელიც არის უფრო სამართლიანი, უფრო თავისუფალი და უფრო ჰუმანური, და არა ისეთი, რომელიც ყალბ ერთიანობასა და მოჩვენებით თანასწორობას ეფუძნება.

როგორ დაიწყო განთავისუფლების თეოლოგიის ისტორია და როგორ გაცხადდა ის პოლიტიკურ და სოციალურ ბრძოლებში? რა არის მისი სტატუსი დღეს, განსაკუთრებით კი ლათინურ ამერიკასა და მსოფლიოში მიმდინარე რეაქციონული დინების გათვალისწინებით?

სათავეებთან

„სიმბოლურად – მიუთითებს ლევი, – ვიღაცამ შეიძლება თქვას, რომ ქრისტიანობის რადიკალური მიმართულება 1959 წლის იანვარში, იმ დროს ჩაისახა, როდესაც ფიდელ კასტრო, ჩე გევარა და მათი ამხანაგები ჰავანაში მარშირებდნენ, ხოლო რომში იოანე XXIII-მ პირველად განაცხადა ვატიკანის მეორე კრების მოწვევის თაობაზე.“ ზოგადად, ეს პერიოდი მულტინაციონალური კაპიტალის ჰეგემონიის ქვეშ მყოფი ლათინური ამერიკის ინდუსტრიალიზაციით და, ანდრე გუნდერ ფრენკის (André Gunder Frank) ფრაზით თუ ვიტყვით, „განვითარებული ჩამორჩენილობით“ ხასიათდება, რომლის სიმპტომებსაც უფრო მეტი დაქვემდებარებულობა, გაღრმავებული სოციალური განხეთქილება, სოფლების მასობრივი დაცლა, მზარდი სიღარიბე და ქალაქის ღარიბი მოსახლეობის მარგინალიზება წარმოადგენდა.

იმავდროულად, კუბის რევოლუციამ ხელი შეუწყო სოციალური ბრძოლების ახალი ტალღის გაძლიერებას, პარტიზანული მოძრაობების გამოჩენას, სამხედრო გადატრიალებების ზედიზედ განხორციელებას და მთელი ნახევარსფეროს გარშემო პოლიტიკური სისტემის ლეგიტიმაციის კრიზისს.

იმის გათვალისწინებით, რომ სისტემის მხარდაჭერისთვის ლათინოამერიკული ეკლესია ტრადიციულ საყრდენს წარმოადგენდა, მის მიერ ახალი სოციალური ბრძოლების მხარეს დადგომა არავითარ შემთხვევაში არ იყო მოსალოდნელი. ამგვარად, ის რაც უმცირესობამ გააკეთა, მეოცე საუკუნის ადრეულ პერიოდში კრიტიკული თეოლოგიის გამოჩენითა და ვატიკანის მეორე კრების მიერ ეკლესიის მოედერნიზაციის მცდელობის პროცესში სოციალური მეცნიერებებისთვის კარის გახსნით შეიძლება აიხსნას.

განსაკუთრებული მნიშვნელობის ფიგურებს კარლ რანერის (Karl Rahner) მსგავსი გერმანელი თეოლოგები და მათი ფრანგი კოლეგები წარმოადგენდნენ. ამის მაგალითია ემანუელ მუნიე (Emmanuel Mounier), რომელიც ფრანგულ ანტიკაპიტალისტურ იდეებს ეყრდნობოდა. განმანთავისუფლებელ თეოლოგებზე გავლენა მოახდინა მარქსიზმის არაორთოდოქსულმა მიმართულებებმაც, მაგალითად ერნსტ ბლოხის (Ernst Bloch) იმედის ფილოსოფიამ და ფრანკფურტის სკოლამ, უფრო ზოგადად კი – მარქსისტულმა სოციოლოგიამ და ეკონომიკურმა სწავლებამ, რომლებმაც განსაზღვრეს კიდეც მედელინის კონფერენციის დეკლარაციები.

მიუხედავად ამისა, გადამწყვეტი მნიშვნელობის იყო ის ფაქტი, რომ განთავისუფლების თეოლოგია ევროპული თეოლოგიური ინოვაციების მარტივი განვრცობის ან კაპიტალიზმის მიმართ ძველი კათოლიკური, კონსერვატიული ანტიპათიის მომძლავრების შედეგი არ ყოფილა. მან ახალი რელიგიური კულტურის დაბადება მოიცვა, რომელიც გამოხატავდა ლათინური ამერიკის სპეციფიკურ გარემოებებს: დაქვემდებარებულ კაპიტალიზმს, მასობრივ სიღარიბეს, ინსტიტუციონალიზებულ ძალადობას და საყოველთაო რელიგიურობას. განთავისუფლების თეოლოგია უარყოფს ისტორიის ევროცენტრულ კონცეფციებს, რომელმაც პროგრესულ იდეებშიც შეაღწია და რომელიც ისტორიას, ქედმაღლურად, პროგრესისა და ტექნოლოგიური განვითარების პოზიტიურ სურათებად წარმოაჩენს. ამის ნაცვლად, იგი ისტორიას განსხვავებულად, დამარცხებულთა და დამცირებულთა კუთხიდან უყურებს, სადაც ღარიბები გაერთიანებისა და განთავისუფლების შემოქმედებად განიხილებიან.

განმანთავისუფლებელი ქრისტიანობის განვითარებაში გადამწყვეტი მომენტი კამილო ტორესის (Camilo Torres) სიკვდილი იყო, მღვდლის, რომელმაც დააორგანიზა მებრძოლთა სახალხო მოძრაობა და შემდეგ, 1965 წელს, ეროვნული განთავისუფლების არმიას (ELN), კოლუმბიაში კასტროისტულ პარტიზანულ მოძრაობას, შეუერთდა. ტორესის აზრით, „ქრისტინებისთვის რევოლუცია არა მხოლოდ ნებადართული, არამედ სავალდებულოა.“ იგი 1966 წელს, არმიასთან შეტაკებისას მოკლეს, თუმცა მისმა თავგანწირვამ ლათინოამერიკელ ქრისტიანებზე ღრმა ემოციური და პოლიტიკური კვალი დატოვა. 

რადიკალიზებული მღვდლები მთელი კონტინენტის გარშემო ორგანიზდნენ – მღვდლები მესამე მსოფლიოსთვის 1966 წელს არგენტინაში, ეროვნული ორგანიზაცია სოციალური ინტეგრაციისთვის (ONIS) 1968 წელს პერუში, გოლკონდის (Golconda) ჯგუფი კოლუმბიაში ასევე 1968 წელს, ქრისტიანები სოციალიზმისთვის 1971 წელს ალიენდეს ჩილეში – ხოლო ქრისტიანთა მზარდი რაოდენობა სახალხო ბრძოლებში აქტიურად ებმებოდა. მათ ხელმეორედ განმარტეს სახარება ამ პრაქტიკის გათვალისწინებით და ხშირად მარქსიზმში პულობდნენ იმ გასაღებს, რომელიც ეხმარებოდათ სოციალური რეალობისა და მისი შეცვლისთვის საჭირო გზების გააზრებაში.

ბრაზილია

აღსანიშნავია, რომ ბრაზილიის ეკლესია არის ერთადერთი კონტინენტზე, სადაც განთავისუფლების თეოლოგიამ და მისმა პასტორალურმა მიმდევრებმა გადამწყვეტი გავლენა მოიპოვეს. ბევრი ბრაზილიური სახალხო მოძრაობა, რომელმაც გასული ათწლეულების განმავლობაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა სოციალური სამართლიანობისთვის ბრძოლაში, დიდწილად თავდადებული ქრისტიანების, სამღვდელოების წარმომადგენლებისა და ქრისტიანობაზე დამყარებული გაერთიანებების მიერ განხორციელებული სახალხო აქტივობების შედეგად დაფუძნებული ნიადაგის შედეგია. ასეთი გაერთიანებები იყო: რადიკალური პროფკავშირების კონფედერაცია (CUT), უმიწო გლეხთა მოძრაობები (MST), ღარიბთა სამეზობლო ასოციაციები – და მათი პოლიტიკური ექსპრესია, მუშათა პარტია (PT).

საფრანგეთთან მჭიდრო კულტურული კავშირების გათვალისწინებით, ფრანგულმა პროგრესულმა თეოლოგიამ იმაზე სწრაფად შეაღწია ბრაზილიაში, ვიდრე სადმე სხვაგან ნახევარსფეროზე. შესაბამისად, ადვილად ხელმისაწვდომი იყო მექანიზმი, რომლითაც კუბის რევოლუციის მიერ გახსნილი დინებების ნათლად გააზრება შეიძლებოდა. უკვე 1960 წლისთვის, რადიკალიზდა კათოლიკური სტუდენტური მოძრაობა (JUC) და ძალიან სწრაფად მემარცხენე და სოციალისტური იდეებისკენ გადაიხარა.

ადრეულ 1960-იან წლებში, პოლიტიკური და თეოლოგიური მოვლენების გათვალისწინებით, დამკვიდრდა იდეები ბრაზილიაში არსებული მდგომარეობის სპეციფიკურობის თაობაზე. ბრაზილიაში განმანთავისუფლებელი ქრისტიანობის წარმატების მნიშვნელოვანი ასპექტი სახალხო განათლება იყო. პაულო ფრეიერის (Paulo Freire) რევოლუციურ პედაგოგიკაში ჩართვით, მოძრაობა საბაზისო განათლებისთვის (MEB) იქცა ხალხში რადიკალური პასტორალური პრაქტიკის გავრცელების პირველ მცდელობად. “MEB” ღარიბებისთვის არა მხოლოდ წერა-კითხვის სწავლას ისახავდა მიზნად, არამედ სურდა მათი ცნობიერება გამოეღვიძებინა და დახმარებოდა, რათა საკუთარ ისტორიაზე კონტროლი თავად დაემყარებინათ.

1964 წლის აპრილში ძალაუფლება ხელში აიღეს სამხედროებმა, რათა გადაერჩინათ „დასავლური ქრისტიანული ცივილიზაცია“ „ათეისტური კომუნიზმისგან“ – მოკლედ, რათა დაეცვათ გაბატონებული ოლიგარქია, რომელსაც არჩეული პრეზიდენტის, ჟოაო გულარტის (João Goulart) მმართველობის პირობებში, გაძლიერებული სოციალური მოძრაობების მხრიდან საფრთხე ემუქრებოდა. როგორც მოსალოდნელი იყო, ახალი დიქტატურა მალევე მოიწონა ბრაზილიის ეპისკოპოსების კონფერენციამ 1964 წლის ივნისში: „მადლობას ვუხდით ღმერთს, რომელმაც შეისმინა მილიონობით ბრაზილიელის ლოცვა და გვიხსნა კომუნისტური საფრთხისგან. ამასთან, მადლიერნი ვართ სამხედროების, რომლებიც საკუთარი სიცოცხლის რისკის ქვეშ დაყენების ხარჯზე, ერის უზენაესი ინტერესების სახელით აჯანყდნენ.“

თუმცა, ეს სენტიმენტები ბევრმა ქრისტიანმა აქტივისტმა და მღვდელმა არ გაიზიარა. მათი დიდი ნაწილი იქცა კიდეც მმართველთა „წითელი შიშის“ პირველ მსხვერპლად.

თუ საწყის ეტაპზე ქრისტიანული მემარცხენეობა რეპრესიითა და მარგინალიზაციით ჩაახშეს, უკვე მომდევნო რამდენიმე წელში, რამდენადაც სამოქალაქო საზოგადოებაში დიქტატურისადმი წინააღმდეგობა გაძლიერდა, ქრისტიანთა მზარდმა რაოდენობამ, მცირე რაოდენობის ეპისკოპოსთა ჩათვლითაც კი, ოპოზიციის მხარეს დგომა დაიწყო. მათი ნაწილი რადიკალიზდა და 1967-68 წლებში დომინიკელების დიდმა ჯგუფმა, ფრეი ბეტოს ჩათვლით, გადაწყვიტა, მხარი დაეჭირა შეიარაღებული წინააღმდეგობისთვის და დახმარებოდა იატაკქვეშა მოძრაობებს მათი წევრების დამალვითა და ზოგიერთის ქვეყნიდან გაქცევის ხელშეწყობით. ერთ-ერთი ასეთი მოძრაობა იყო მოქმედება ეროვნული განთავისუფლებისთვის (Action for National Liberation) – ბრაზილიის კომუნისტური პარტიის ყოფილი ლიდერის, კარლოს მარიელას მიერ დაარსებული პარტიზანული ჯგუფი.

მალევე, მათი ცალკეული წევრები სამხედროებმა დააპატიმრეს და აწამეს, პარტიზანული მოძრაობა კი დაიშალა. გაძლიერდა ქრისტიანი აქტივისტების შევიწროება. მათ „აჯანყებებს“ სასტიკი მეთოდებით, დაპატიმრებებით, გაუპატიურებებით, წამებითა და მკვლელობით ახშობდნენ, განსაკუთრებით კი მას შემდეგ, რაც 1968 წლის დეკემბერში, ჯერ კიდევ დარჩენილი სამოქალაქო უფლებები და იურიდიული გარანტიებიც შემცირდა.

თავდაპირველად, ამ რეპრესიების მიმართ ეკლესიას ფრთხილი პოზიცია ჰქონდა. თუმცა, მან, როგორც ინსტიტუციამ პოლიტიკური ხაზი შეიცვალა, როცა 1970 წელს, ახალი ეპისკოპოსი, პაულო ევარისტო არნსი (Paulo Evaristo Arns) აირჩია, რომელიც ცნობილი იყო ადამიანის უფლებების დაცვისადმი ერთგულებით და დაპატიმრებული რელიგიური აქტივისტებისადმი სოლიდარულობით. ეს იმგვარი შემობრუნება იყო, რომ 1970-იან წლებში, იატაკქვეშა მემარცხენეობის სრული განადგურების შემდეგ, ეკლესია მეგობრების და მტრების მიერაც ერთნაირად აღიქმებოდა, როგორც რეჟიმის უპირველესი მოწინააღმდეგე. ის სთავაზობდა მფარველობას ადამიანის უფლებთა აქტივისტებს, შრომით მოძრაობებს და გლეხთა გაერთიანებს და აკრიტიკებდა რეჟიმს მის მიერ განხორციელებული ძალადობის, უკანონობისა და დემოკრატიის აღკვეთისთვის.

მისი კრიტიკა სამხედროების მიერ შემოღებული განვითარების წესისა და მათი მოჩვენებითი „მოდერნიზაციის“, როგორც არაჰუმანური, უსამართლო, ღარიბების სოციალურ და ეკონომიკურ ჩაგვრასა და მარგინალიზაციაზე დაფუძნებული სისტემის მიმართ ბრალდებამდე განივრცო. 1973 წელს, მაგალითად, ბრაზილიის ჩრდილო-აღმოსავლური და ცენტრალურ-დასავლური არეალების ეპისკოპოსებმა და სხვადასხვა რელიგიური ორდენების ადგილობრივმა ლიდერებმა გამოაქვეყნეს ორი განცხადება, სადაც დაგმეს არა მხოლოდ დიქტატურა, არამედ თავად კაპიტალიზმი, როგორც „ბოროტების წყარო.“

ნიკარაგუა

განმანთავისუფლებელმა ქრისტიანობამ ნოყიერი ნიადაგი ჰპოვა ცენტრალურ ამერიკაშიც, თუმცა ბევრად გვიან, ვიდრე ბრაზილიაში. იგი იყო სანდინისტას ბრძოლის და 1979 წელს მომხდარი ნიკარაგუის რევოლუციის მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილი. აშშ-ს მიერ მხარდაჭერილი სომოზას დიქტატურის დამხობა თანამედროვეობის პირველი რევოლუცია იყო, სადაც ქრისტიანებმა, საერომაც და სასულიერომაც, მოძრაობის როგორც ქვედა, ისე ხელმძღვანელობით დონეებზე, გადამწყვეტი როლი ითამაშეს.

მედელინის კონფერენციამდე, ნიკარაგუის ეკლესია ტრადიციონალისტური და სოციალურად კონსერვატიული ინსტიტუცია იყო, რომელიც სომოზას მმართველ დინასტიას ღიად უჭერდა მხარს. 1950 წელს, მაგალითად, მისმა ეპისკოპოსებმა გამოაქვეყნეს განცხადება, სადაც აღნიშნული იყო, რომ ნებისმიერი ძალაუფლება ღვთისგან მომდინარეობს და, შესაბამისად, ქრისტიანები არსებულ ხელისუფლებას უნდა დამორჩილდნენ.

მედელინის კონფერენციის შემდეგ, ფართოდ გავრცელდა სათემო გაერთიანებები. ისინი დაფუძნებული იყო სოლიდარობასა და კლასობრივი ცნობიერებით თვითორგანიზებაზე და ასევე ითვალისწინებდა ევროპისა და აშშ-ს სასულიერო პირებისა და რელიგიური ორდენების მიერ ორგანიზების მცდელობების გამოცდილებას, როგორიც იყო, მაგალითად, მაურა კლარკი (Maura Clarke), რომელიც სალვადორის სამხედრო ძალებმა 1980 წელს მოკლეს. სათემო გაერთიანებები რიცხობრივად გაიზარდა მანაგუას მიყრუებულ ადგილებსა და სასოფლო დასახლებებში. ამასთან, ეს პროცესი, მათი განსაკუთრებით მზარდი რადიკალიზების ფონზე მიმდინარეობდა.

სახალხო მოძრაობებისა და ამ გაერთიანებების რადიკალიზაციამ ბევრ წევრს უბიძგა, რომ ეროვნული განთავისუფლების სანდინისტას ფრონტის (Frente Sandinista de Liberacíon Nacional (FSLN)) აქტივისტი ან მხარდამჭერი გამხდარიყო. რადიკალური აგრარული ნაციონალიზმის, გევარისტული მარქსიზმის და რევოლუციური ქრისტიანობის ტრადიციების სინთეზის საფუძველზე, კარლოს ფონესკამ (Carlos Fonseca) და ტომას ბორხემ (Tomás Borge), ადრეულ 1960-იან წლებში, მარქსისტული პარტიზანული მოძრაობა დააარსეს. მასში გულმხურვალედ ერთიანდებოდნენ ახალგაზრდა ქრისტიანი რადიკალები, რომლებსაც, თავის მხრივ, არანაირ იდეოლოგიურ პირობებს არ უწესებდნენ. ეროვნული განთავისუფლების სანდინისტას ფრონტის რიგები ასევე მნიშვნელოვნად ივსებოდა კათოლიკური უნივერსიტეტის სწრაფად მზარდი მოძრაობიდან, რაც, ხშირად, ქრისტიანული რევოლუციური მოძრაობის (Christian Revolutionary Movement) გავლით ხდებოდა. 

ამასთან, არ შეიძლება ითქვას, რომ ეკლესია, როგორც ერთი მთლიანობა, რევოლუციაში იყო ჩართული. სქემატურად, ვიღაცამ შეიძლება მიუთითოს ეპისკოპოსთა მხრიდან მტრობაზე, რელიგიური ორდენების მხრიდან მხარდაჭერაზე და ეპარქიების სამღვდელოების ამ ორ ბანაკს შორის გახლეჩილობაზე, სადაც უმრავლესობა ეპისკოპოსების მხარეს იხრებოდა. მიუხედავად ამისა, ნიკარაგუის ეკლესიის ხელმღვანელობითი ნაწილიც კი მნიშვნელოვნად კრიტიკული გახდა სომოზას რეჟიმის მიმართ მას შემდეგ, რაც ეს უკანასკნელი, 1970 წლისთვის, კრიზისში ჩაეფლო.

და მაინც, მიუხედავად იმისა, რომ სანდინისტას აჯანყებით დაემხო დიქტატურა, რასაც 1978-79 წლების ამბოხი, სომოზას გაქცევა და 1979 წლის ივლისის გამარჯვება უძღოდა წინ, ეკლესიის ხელმძღვანელებმა, საუბრობდნენ რა, ძალადობის უპირობო მიუღებლობის თაობაზე, ეროვნული განთავისუფლების სანდინისტას ფრონტის მხარდაჭერაზე უარი თქვეს.

თუმცა, ბევრი ქრისტიანი, განსაკუთრებით კი ახალგაზრდა და ღარიბი მოსახლეობა, უარყოფდა სამღვდელოების რჩევებს და სანდინისტას აჯანყებაში აქტიურად მონაწილეობადა. სწორედ იმ ადგილებში, სადაც წინა წლებში სათემო გაერთიანებები და ქრისტიანები აქტიურობდნენ, ბრძოლები ყველაზე ინტენსიური, მოქმედებები კი საუკეთესოდ ორგანიზებული და ეფექტური იყო. გარდა ამისა, ბევრი მღვდელი, რელიგიური ორდენის წარმომადგენელი (განსაკუთრებით კაპუცინები და იეზუიტები) და მონაზონი სანდინისტებს პირდაპირ დახმარებას უწევდა. ისინი მათ საკვებით, თავშესაფარით, მედიკამენტებითა და ამუნიციით ამარაგებდნენ.

რევოლუციაში ქრისტიანების მიერ შეტანილი დიდი წვლილის ისტორიული სიახლე არ დაკარგულა სანდინისტას ფრონტში. მის მიერ 1980 წლის ოქტომბერში რელიგიის თაობაზე გამოცემულ დეკლარაციაში აღნიშნულია, რომ „ქრისტიანები რევოლუციური ისტორიის განუყოფელი ნაწილნი იყვნენ იმ მასშტაბით, რომელიც უპრეცენდენტოა არა მხოლოდ ლათინური ამერიკის, არამედ, შესაძლოა, მსოფლიოს ნებისმიერი სხვა რევოლუციური მოძრაობის შემთხვევაში… ჩვენმა გამოცდილებამ აჩვენა, რომ შესაძლებელია ერთდროულად მორწმუნეც იყო და თავდადებული რევოლუციონერიც, და რომ ამ ორს შორის შეურიგებელი წინააღმდეგობა არ არსებობს.“ ეს რწმენა პრაქტიკულად დადასტურდა სამი მღვდლის სანდინისტას მთავრობაში შესვლით.

სალვადორი

ნიკარაგუის მსგავსად, სალვადორის ეკლესიაშიც მხოლოდ მედელინის კონფერენციის შემდეგ დაიწყო ცვლილებები. ლათინოამერიკელი ეპისკოპოსების მიერ 1968 წელს აღებული ახალი გეზისა და განთავისუფლების თეოლოგიის შესახებ პირველი ნაწერების გავლენით, მღვდლების ჯგუფმა აგილარესის ეპარქიის ღარიბ გლეხობაში, 1972-73 წლებში, სამისიონერო მოღვაწეობა დაიწყო.

ამ ჯგუფის მთავარი მოქმედი პირი სალვადორელი იეზუიტი, მამა რუტილიო გრანდე (Rutilio Grande) იყო, რომელიც სან სალვადორის სემინარიაში სწავლობდა, მაგრამ სოფლის ღარიბ მოსახლეობასთან ცხოვრების მიზნით, ქალაქის დატოვება გადაწყვიტა.

მღვდლების სამისიონერო ჯგუფი (მათ შორის ბევრი იეზუიტი იყო) გლეხებთან ერთად ცხოვრობდა და ქმნიდა სათემო გაერთიანებებს, რომლებიც ეფუძნებოდა სწავლებას ღმერთის, როგორც ადამიანთა მჩაგვრელობითი ურთიერთობების უარმყოფელის შესახებ. ბიბლიური სწავლების მთავარი მიზანი, გლეხების ტრადიციული, ინერტიული რელიგიური წარმოდგენების შეცვლა იყო. ისინი მრევლს ეუბნებოდნენ, რომ ქრისტეს უბრალოდ „თაყვანისცემაზე“ მნიშვნელოვანი იყო, მის მაგალითს მიყოლოდნენ და სამყაროში ბოროტების წინააღმდეგ ებრძოლათ. ეს მოიცავდა თვითორგანიზებას იმის წინააღმდეგ საბრძოლველად, რასაც ისინი სოციალურ ცოდვას უწოდებდნენ – უპირველესად, კაპიტალისტურ ექსპლუატაციას. მათ ასევე გლეხებს შორის თავადაჯერებულობის ზრდას შეუწყვეს ხელი, რამაც შედეგად თემის მიერ ახალი ხელმძღვანელობის არჩევა მოიტანა.

განთავისუფლების თეოლოგიისადმი სამღვდელოების წინააღმდეგობა სალვადორის ეკლესიაში უფრო მკვეთრი იყო, ვიდრე ნიკარაგუაში. მნიშვნელოვან გამონაკლისს წარმოადგენდა ოსკარ რომერო (Óscar Romero), რომელიც 1977 წელს დაინიშნა სალვადორის არქიეპისკოპოსად, როგორც უსაფრთხო კონსერვატიული ალტერნატივა.

მართლაც, როგორც ის მომავალში საკუთარ მეგობრებს ეუბნებოდა, ის ყველაზე შესაფერის ფიგურად მიიჩნიეს „მარქსისტი მღვდლებისა“ და სათემო გაერთიანებების გასანეიტრალებლად, ასევე მისი წინამორბედის დროს ეკლესიასა და სამხედრო მთავრობას შორის გაუარესებული ურთიერთობების გასაუმჯობესებლად. საკულტო ფილმის, ბრძოლა ალჟირისთვის, რეჟისორმა ჯილო პონტეკორვომ (Gillo Pontecorvo) ერთხელ აღნიშნა, რომ მას ჰქონდა რომეროს შესახებ ფილმის გადაღების იმედი, რათა შეესწავლა მისი ატიპიური გარდაქმნა კონსერვატიულობიდან რადიკალურობისკენ.

ეს გარდაქმნა მალევე მოხდა რუტილიო გრანდეს მკვლელობიდან, რომელიც, მიუხედავად მათი განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებებისა, რომეროს დიდი მეგობარი იყო. 1978 წლის შემდეგ რომეროზე ღრმა გავლენა მოახდინა ესპანელმა განმანთავისუფლებელმა თეოლოგმა იონ სობრინომ (Jon Sobrino). იგი კონსერვატორ ეპისკოპოსებთან, პაპის ნუნციასთან, სამხედროებთან, ოლიგარქიასთან და, საბოლოოდ, თავად პაპთანაც კი მზარდ კონფლიქტში შევიდა. ის რეგულარულად ხვდებოდა რადიკალ მღვდლებს და სათემო გაერთიანებებს, ასევე, მოგვიანებით, პროფკავშირელებსა და სახალხო რევოლუციური ბლოკის (BPR) მებრძოლებს.

ღარიბთა თვითემანსიპაციის შესახებ საკვირაო ქადაგებებს კათედრალში ათასობით ადამიანი ესწრებოდა, ასიათასობით კი ეკლესიის რადიოს მეშვეობით უსმენდა. რომერომ 1980 წლის თებერვალში გამოაქვეყნა წერილი პრეზიდენტ ჯიმი კარტერისადმი, სადაც მას ემუდარებოდა, სალვადორის რეჟიმი სამხედრო დახმარებით არ უზრუნველეყო და სალვადორელი ხალხის ბედში არ ჩარეულიყო.

ერთი თვის შემდეგ მან სპეციალურად ჯარისკაცებს მიმართა, რათა არ დამორჩილებულიყვნენ ზემდგომთა ბრძანებებს. იგი ჯარსიკაცებს ახსენებდა, რომ მათ მიერ მოკლული გლეხები მათივე ძმები და დები იყვნენ, და რომ ისინი არ იყვნენ ვალდებულნი ამგვარ ბრძანებებს მიჰყოლოდნენ. მეორე დღეს ის თავად მოკლეს გასამხედროებულმა მკვლელთა ჯგუფებმა. ლათინურ ამერიკაში და მის საზღვრებს გარეთ, რომერო თავდადებული ქრისტიანებისთვის სიმბოლოდ იქცა.

მარცვლები დათესილია

ბოლო წლებში, ბევრი კომენტატორი განთავისუფლების თეოლოგიის წარმატებების რეცესიაზე მიუთითებს. უიმედობის ერთ-ერთ წყაროდ, ლათინურ ამერიკაში 1980-იანი წლებიდან მოყოლებული ევანგელური ქრისტიანობის აღზევება იქცა, რომელსაც ზურგს აშშ-ს დიდი დახმარება უმაგრებდა. მნიშვნელოვანი გამონაკლისებით, თუმცა მაინც, ლათინოამერიკული ევანგელიზმი, როგორც წესი, აპოლიტიკურ რელიგიურ პრაქტიკას ავითარებს. სწორედ ეს არის ბოლსონაროს მხარდაჭერის მთავარი საყრდენი.

მიუხედავად იმისა, რომ მეამბოხე ეკლესიის ასოცირება საბჭოთა სტილის კომუნიზმის სისასტიკეებთან და ულმობლობებთან არ მომხდარა, ის 1989 წლიდან განვითარებულ ლიბერალიზმის ტალღას ხელშეუხებელი მაინც ვერ გადაურჩა. აგრეთვე, ლათინური ამერიკის გარშემო რადიკალური ქრისტიანობისთვის მძიმე დარტყმა იყო მომდევნო წელს სანდინისტას ხელისუფლების არჩევნებში დამარცხება.

პატიმრობაში მყოფი ბრაზილიის ყოფილი პრეზიდენტის, ლულას, მრჩევლის თანამდებობაზე ბეტოს ყოფნით და ეკვადორის ყოფილი პრეზიდენტის, რაფაელ კორეას მიერ, განთავისუფლების თეოლოგიის, როგორც მისი პოლიტიკური ფორმაციისთვის ფუნდამენტური მნიშვნელობის მქონის, ციტირების გათვალისწინებით, განთავისუფლების თეოლოგიის შესახებ ბოლო დროს ინტერესი ისევ გაღვივდა. განმანთავისუფლებელი ქრისტიანობის წარმატებისთვის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ დაბრკოლებას, ვატიკანის მიერ მისი მიუღებლობა და მტრობა წარმოადგენდა. ამიტომ, პაპი ფრანცისკეს არჩევამ, მისმა მოწოდებებმა კაპიტალიზმის უსამართლობის შესახებ და რომეროს კანონიზაციამ (წმინდანად შერაცხვა), ბუნებრივად გამოაცოცხლა ინტერესი ამ მოვლენის მიმართ.

იმ მოლოდინების საწინააღმდეგოდ, რომ ის უკვე წარსულს ჩაბარდა, ლევი ამტკიცებს, რომ „განმათავისუფლებელმა ქრისტიანობამ ლათინური ამერიკის პოლიტიკური და რელიგიური კულტურის წიაღში დათესა მარცვალი, რომელიც გააგრძელებს ზრდასა და განვითარებას მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში, ხოლო მარაგში კიდევ ბევრი სიურპრიზი აქვს შენახული.“ კონსესუალური და არასასურველი სტატუს-კვოს უარყოფით, ჩაგრულთა მხარეს შეუპოვარი და გონივრული ბრძოლით, განთავისუფლების თეოლოგიას მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა შეუძლია ლათინურ ამერიკაში არსებული რთული მდგომარეობის გამოსასწორებლად.

ბოლოს და ბოლოს, იმის გათვალისწინებით, თუ რა აურაცხელი რაოდენობის ამორალური, საზარელი დანაშაულები და უსამართლობებია ეკლესიის მიერ ჩადენილი, თუ როგორ უდგას სამსახურში ქრისტიანული რიტორიკა ნელობერალურ კაპიტალიზმს და თუ როგორ ასაზრდოებს ის მძაფრ უთანასწორობებს, ეკონომიკურ სიღარიბეს და ძალადობას, განთავისუფლების თეოლოგია არის ტრადიცია, რომლის გახსენებაც ნამდვილად ღირს.