ავტორი: დავით გალაშვილი

Covid-19 ალბათ უკანასკნელი დეკადების ყველაზე დიდი გამოწვევაა, რომელმაც არსებული ნომოსი, ერთი მხრივ, ეჭვქვეშ დააყენა, ხოლო, მეორე, მხრივ, ახალი სააზროვნო ჰორიზონტი გახსნა ალტერნატიულ სამყაროზე რეფლექსიისთვის. პანდემიის დასაწყისშივე გამოიკვეთა სამოქმედო გეგმის რამდენიმე ვარიანტი, ყველა ნაციონალურმა სახელწმიფომ თავისი გეზი აიღო პრობლემის გადასაჭრელად. დილემა შემდეგი სახის გახლდათ, უნდა მიემართათ თუ არა ნაციონალურ მთავრობებს კარანტინისა და საგანგებო მდგომარეობისთვის, თუ ვითარების დარეგულირება მხოლოდ ცალკეულის პრეროგატივად ექციათ. ამ დილემამ, ზედაპირზე წამოსწია ბოლო დროის ერთ-ერთი ყველაზე ყბადაღებული საკითხი იმის შესახებ, უნდა ჩაერიონ თუ არა მთავრობები ადამიანების ყოველდღიურ ყოფა-ცხოვრებაში და ხომ არ გამოიწვევს ეს მთავრობების ავტორიტარული მიდრეკილებების წახალისებასა და ზრდას? მაგალითად, თანამედროვეობის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფილოსოფი ჯორჯო აგამბენი პანდემიის დასაწყისში მიანიშნებდა საფრთხეზე, „რომ არსებული კრიზისისას სახელმწიფო ფიქციურ საფრთხეს/მუქარას იყენებს იმისათვის, რათა თავისი მსახვრალი ხელით მოსახლეობის შიშველი სიცოცხლე ჩაიჭიროს და, უფრო უარესიც, მანიპულირებს მემარცხენე ფლანგზე, რომ ძალაუფლების ეს გაფართოება მეტი მონდომებით მოითხოვებოდეს.“ სხვა სიტყვებით, აგამბენმა დაინახა საფრთხე, რომ პანდემია შესაძლოა გამოიყენებოდეს ავტორიტარული მისწრაფებების გასამტკიცებლად. აგამბენმა განაცხადა, რომ ის ზომები, რაც მთავრობებმა მიიღეს ქმნის იმას, რასაც ის „საგანგებო მდგომარეობას“ უწოდებს – მკაცრად მილიტარიზებული ვითარება, რომელშიც მთავრობები იძენენ უჩვეულო ძალმოსილებას თავიანთ მოქალაქეებზე და მათ სამოქალაქო უფლებებზე. საგანგებო მდგომარეობისას სახელმწიფო აპარატი კვეცავს გარკვეულ უფლებებს დაცულობისა და უსაფრთხოების სახელით და ამით, სინამდვილეში, მხოლოდ მის ძალაუფლებას იმტკიცებს. აქვე უნდა გაგვახსენდეს ფუკო:

„ჟამიანობა არის მომენტი როდესაც სივრცული დანაწილება და დაყოფა მოსახლეობისა ექსტრემალურ წერტილს აღწევს, რა დროსაც საშიში კომუნიკაციები, უწესრიგო საზოგადოებები და აკრძალული კავშირები მეტად აღარ ჩანან.“ აქედან უნდა ვივარაუდოთ, რომ აგამბენის აზრით, პანდემიის დროს პოპულაციის გარკვეული სახით დისციპლინირება სახელმწიფო აპარატის მიერ მოსახლეობის კონტროლისთვის და მათი გამჭვირვალედ ქცევისთვის გამოიყენება.

აგამბენი უარყოფს კარანტინის საჭიროებას და მეტიც ნებისმიერი სახის შეზღუდვას ჭვრეტს, როგორც ბიოპოლიტიკურ ინტერვენციას. ფუკოს განმარტებით, ბიოპოლიტიკას საქმე აქვს პოპულაციასთან, რა დროსაც ძალაუფლება კონტროლს იღებს სხეულსა და სიცოცხლეზე, სხვა სიტყვებით, ბიოპოლიტიკაში აქ შეგვიძლია ვიგულისხმოთ ის მექანიზმები და სტრატეგიები, რომლებიც წვრთნიან და ადისციპლინირებენ სხეულებს და სიცოცხლეს. უნდა ითქვას, რომ ბიოპოლიტიკის ცნებას საკმაოდ დიდი მნიშვნელობა აქვს იმ პროცესების გასაგებად, რომელიც ასოცირებულია კაპიტალისტურ თანამედროვეობასთან, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება ძალდატანებისა და ძალმოსილების სტრატეგიებსა და გზებს. ძალაუფლებიდან, რომელიც განსაზღვრავს სიკვდილ-სიცოცხლის საკითხს და რაც სუვერენს უპყრია ხელთ, გადავდივართ იმ ტიპის ძალაუფლების თემატიზებაზე, რომელიც ცდილობს პოპულაციის ჯანმრთელობისა და მწარმოებლობის კონტროლს. ამ უკანასკნელს კი, ცხადია, მოჰყვება ინტერვენციებისა და აკრძალვების აქამდე არნახული მასშტაბი. სავალდებულო ვაქცინაციებიდან მოყოლებული ბიოპოლიტიკის ცნება გამოიყენება მრავალი მოვლენის ასახსნელად, რომელიც საკვანძო საკითხად რჩება თუნდაც ჯანდაცვის პოლიტიკაზე რეფლექსიისას. აგამბენიც ერთ-ერთია, რომელიც ბიოპოლიტიკის ცნებას ცენტრალურად აქცევს Covid-19-ით გამოწვეული პროცესების ასახსნელად. თუკი აგამბენისეულ ლოგიკას გავყვებით, მაშინ უნდა ვთქვათ, რომ, მაგალითად, ჩინეთის შემთხვევაში ჩვენ ვხვდებით ბიოპოლიტიკის ე.წ. ავტორიტარულ მიდგომას, რა დროსაც სახელმწიფო აპარატი პანდემიის შესანელებლად იყენებს სოციალური შეზღუდვებისა და კარანტინის გზას. მეორე მხარეს, კი დგას ლიბერალური დემოკრატია, რომელიც უფრო რთულად და იშვიათად მიმართავს ასეთ ზომებს, რაც პანდემიასთან გამკლავებას, ერთი მხრივ, ართულებს, თუმცა სამაგიეროდ აგვარიდებს იმ საფრთხეებს, რაც აპარატის მიერ კონტროლის მექანიზმების ამუშავებას მოჰყვება. თუმცა ისიც აშკარაა, რომ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ზომების(კარანტინი, სოციალური დისტანცირება და ა.შ.) ბიოპოლიტიკასთან ამ კონტექსტით დაკავშირება ფარავს მათ სარგებლიანობას, რაც ვაქცინის არქონის პირობებში, ერთადერთ ეფექტურ გზად უნდა მივიჩნიოთ. სოციალური დისტანცირება და კარანტინი, ასევე, ერთადერთი ეფექტური გზაა, რათა ავიცილოთ ჯანდაცვის სისტემის გადატვირთვა, რომელიც კაპიტალისტური ეკონომიკური ლოგიკის გამოისობით ისედაც წამხდარია და არ ძალუძს გაუმკლავდეს ინფიცირებულთა რაოდენობას.

საგულისხმოა ბერძენი თეორეტიკოსის, პანაგიოტის სოტირისის, აგამბენის წინააღმდეგ მიმართული ირონიანარევი შენიშვნა, რომ „შიშველი სიცოცხლის“[1] კონცეპტი უფრო მეტად მიემართება იმ პენსიონერს, რომელიც, არაადამიანური ჯანდაცვის სისტემის გამო, რესპირატორის მიღებას უცდის საავადმყოფოს დერეფანში. ასევე, სოტირისი გვთავაზობს ბიოპოლიტიკის სხვაგვარ გამოყენებას ამ საკითხთან მიმართებით. ის სვამს კითხვას: არის კი შესაძლებელი დემოკრატიული, ან თუნდაც კომუნისტური ბიოპოლიტიკა? ან თუკი სხვაგვარად ვიტყვით: არის კი შესაძლებელი, რომ შევიმუშავოთ ის კოლექტიური პრაქტიკები, რომლებიც შეძლებენ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გაკეთილშობილებას და რომელსაც არაფერი ექნება საერთო ძალდატანებასთან და თვალთვალთან? თვითონ ფუკოც თავის გვიანდელ შრომებში მიანიშნებს ასეთ მიმართულებაზე, როდესაც ის რეფლექსირებს ისეთ ცნებებზე როგორიცაა parrhesia და თვითზე ზრუნვა. ანტიკურ ფილოსოფიასთან დიალოგში ის მიანიშნებს bios-ის ალტერნატიულ პოლიტიკაზე, რა დროსაც ინდივიდუალური და კოლექტიური ზრუნვა არაძალდატანებით ხასიათს იღებს. ამ თვალსაზრისიდან გამომდინარე, გადაწყვეტილებები, რომლებიც მიემართება დროებით სოციალურ დისტანციას და ისეთი ქმედებების აკრძალვას, რაც აზიანებს ჩვენს საარსებო გარემოს უნდა ჩაითვალოს დემოკრატიულად, კოლექტიურად და კოლექტივისთვის მიღებულ გადაწყვეტილებებად. სატორისი მიანიშნებს, რომ ამ მიდგომით ჩვენ უბრალო დისციპლინიდან გადავინაცვლებთ პასუხისმგებლობისაკენ, რა დროსაც ჩვენ ყველა შეგნებულად და რაციონალურად ვიღებთ გადაწყვეტილებას სხვების კეთილდღეობის შესახებ. განცალკევებული ინდივიდუალური შიშებიდან, რომელიც პანდემიის დროს მით უფრო მწვავდება, ჩვენ უნდა შევძლოთ ჩამოვაყალიბოთ კოლექტიური ძალისხმევა და სოლიდარული გარემო, რაც სხვა ჯანდაცვის ზომებზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია. სატორისი გვთავაზობს ბიოპოლიტიკის ახლებურ ხედვას, ე.წ დემოკრატიულ ბიოპოლიტიკას, რომელიც ნაცვლად ინდივიდუალური თვითგადარჩენისგან გამოწვეული პანიკისა, კოლექტიურ გადაწყვეტილებასა და პრაქსისს გულისხმობს.

მიუხედავად იმისა, რომ ბიოპოლიტიკა მთელ რიგ საკითხებს საკმაოდ საინტერესოდ განიხილავს, მაინც ვფიქრობ, რომ გლობალური პანდემიის ბიოპოლიტიკური პრიზმიდან განხილვა და მისი ცენტრალურ კონცეპტად გადაქცევა მეტად არასწორია, რადგან ეს უკანასკნელი წმინდად იდეალისტურ მეთოდს ეყრდნობა და არავითარი წვდომა არ აქვს სინამდვილის მატერიალისტურ განხილვასთან. ბიოპოლიტიკური ანალიზის ყველაზე დიდ პრობლემას ის წარმოადგენს, რომ მას არ შეუძლია კონკრეტული ვითარების კონკრეტული ანალიზი, ან სხვა სიტყვებით, რომ ვთქვათ ის ყოველი კონკრეტული ფენომენის მოხელთების მცდელობისას, კვლავაც აბსტრაქტულია. ბიოპოლიტიკა არის თეორია, რომელიც გამომდინარეობს აბსტრაქტული განაზრებიდან თვით თეორიის შესახებ, რაც ნიშნავს, რომ ის გვამარაგებს აპრიორული და დოგმატური ფილოსოფიური თვალსაზრისებით, რაც კარგად გამოჩნდა აგამბენის შემთხვევაში. პანდემიის დაწყებიდან სულ მცირე ხანში მან უკვე გვაუწყა „თუ რა და როგორია ის, რაც არის“ და ეს განაზრება სულაც არ უკავშირდებოდა კონკრეტულობის კონკრეტულ ანალიზს, არამედ მისი რეფლექსია შედგებოდა თავისი უცვლელი ჰიპოთეზის არსებულ ვითარებასთან აბსტრაქტულად მიმაგრებისაგან. ჩემი აზრით, ჩვენ არ გვჭირდება ბიოპოლიტიკური თეორია მიმდინარე პანდემიაზე რეფლექსიისას, რაც ხდება ის სულ უფრო გვაახლოებს ისტორიულ მატერიალიზმთან, რადგან იმპერიალისტური სახელმწიფოების სამედიცინო ინფრასტრუქტურის განხილვისას ჩვენ ვრწმუნდებით, რომ აქ საქმე არა ბიოპოლიტიკურ ასპექტებთან, არამედ დომინანტი/გაბატონებული კლასის პოლიტიკასთან გვაქვს. მეცნიერება და, კერძოდ, სამედიცინო სფერო მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში ვითარდებოდა ისე, როგორც ეს ჰეგემონი კლასის ინტერესებში შედიოდა, შესაბამისად, ის საკითხი, თუ რომელმა დაწესებულებებმა უნდა იფუნქციონირონ, თუ ვინ უნდა შეუშვან ამ დაწესებულებებში და თუ ვინ უნდა იყოს დაკვირვების, თუ ყურადღების მიღმა არა ბიოპოლიტიკური, არამედ კლასობრივი საკითხია. სიკვდილ/სიცოცხლის საკითხიც, რომელსაც ბიოპოლიტიკა სუვერენის გადაწყვეტილებას უკავშირებს, სინამდვილეში უფრო ღრმად, კლასობრივი ბრძოლის გულისგულშია დამარხული. პანდემიის ჟამს, ყოველი ინსტიტუტი, რომელიც ჩვენს ყოველდღიურობაში მონაწილეობს და ჩვენს სოციალიზაციაზეა პასუხისმგებელი, მომართულია, როგორც კლასობრივი იარაღი. შესაბამისად, კარანტინის ის ფორმა, რომელიც დღეს მიუღებელია ბიოპოლიტიკის მეხოტბეებისთვის, ხომ არ არის გამოწვეული იმ კლასობრივი ფორმაციით, რომელშიც დღეს ჩვენ ვცხოვრობთ? თუკი კარანტინი და სოციალური მობილობის შეზღუდვა დაეფუძნება კოლექტიურ გადაწყვეტილებებს და კოლექტიურ ძალისხმევას იქნება კი ის კვლავაც „ნეგატიურად ბიოპოლიტიკური“? შეიძლება ითქვას, რომ როდესაც ჩვენ კითხვას ვსვამთ ბიოპოლიტიკის პოზიტიური ასპექტების შესახებ, ჩვენ მაშინათვე ვტოვებთ არსებული ბიოპოლიტიკური თეორიების ნორმატიულ ჩარჩოს და ვინაცვლებთ ძალაუფლებისა და ავტორიტეტის მარქსისტულ კონცეფციაში, სადაც ძალაუფლება და ჰეგემონია, აპრიორულად ნეგატიური კონოტაციის მატარებელნი არ არიან. მაგალითად, ფუკოდან გამომდინარე შეუძლებელია ძალაუფლებრივი მიმართებების პოზიტიურად წაკითხვა, რადგან აქ ყოველგვარი ძალაუფლება „მკვლელია.“ მაგრამ თუკი ავტორიტეტისა და ძალაუფლების მარქსისტული პრიზმიდან ამოვალთ, უნდა ვთქვათ, რომ რაციონალური ავტორიტეტი არათუ ნეგატიურია, არამედ აუცილებელი და საჭიროა საზოგადოების ფუნქციონირებისათვის. ასეთივე აუცილებელი და საჭიროა საკარანტინო ღონისძიებებიც, მაგრამ იმ ტიპის ზომები, რომლებიც დღევანდელისგან პირწმინდად განსხვავებულ შედეგებს მოიტანს. მაგალითად, სოციალისტური საზოგადოება, რომელიც ზრუნავს კოლექტივის ყველა წევრის კეთილდღეობაზე და, პირველ რიგში, რესურსებს უნაწილებს იმას, ვისაც ყველაზე მეტად სჭირდება ეს. განსხვავებით დღევანდელობისაგან, როდესაც საკარანტინო ზომების გაუქმების შემდეგ რამდენიმე ტრანსნაციონალური ბოსი ათეულობით მილიარდით გამდიდრდა, ხოლო მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი უფრო მძიმე ყოფაშია. დღევანდელი დილემა, რომელიც არჩევანს გვაკეთებინებს ეკონომიკურ ზრდასა და ადამიანის სიცოცხლეს შორის, სწორედ არსებული წარმოების წესიდან მომდინარეობს, როდესაც კონკურენციაში ჩაბმულ ატომებს შორის ის გადარჩება, ვინც წარმოებისა და მოხმარების უწყვეტ ჯაჭვს არ დარღვევს. სხვა ვითარება იქნებოდა მაშინ, თუკი ყოველი ჩვენგანი კოლექტიურად და ერთობლივად დაგეგმავდა ყოველ იმ ნაბიჯს, რასაც პანდემიის წინააღმდეგ და ეკონომიკური კეთილდღეობის შესანარჩუნებლად გადავდგამდით. შესაბამისად, ჩარევისგან უკან დახევის პოლიტიკა, რომელსაც ბიოპოლიტიკის მეხოტბენი და სხვა ნეოლიბერალები სახელმწიფოს მოუწოდებენ იმისათვის, რათა საბაზრო ეკონომიკა საბოლოდ არ ჩაფლავდეს, მოწყვლად სიცოცხლეებს სიკვდილისთვის წირავს,

„აგამბენის განსაკუთრებული მზერა სახელმწიფოსაკენ, რომლის მიხედვითაც სახელმწიფო კონტროლის გაზრდას მუდმივად ცდილობს მოსახლეობაზე, რომლის თავისუფლებაც, თავის მხრივ, არის თავისუფლება სახელმწიფოსგან, თუნდაც შიმშილისა და ავადობის ჟამს, შემზარავად იგივეობრივია შტატებში წარმოდგენილი უკიდურესი მემარჯვენე ფლანგის შეხედულებისა.“

ვარენ მონტაგის აზრით, პირიქით, უკან დახევის, Laissez-faire-ის პოლიტიკა ერთიორად ამძაფრებს შექმნილ მდგომარეობას. მონტაგს, აგამბენისგან განსხვავებით, მიაჩნია, რომ როდესაც სახელმწიფო აპარატი უარს ამბობს ჩარევაზე და Laissez-faire-ის პრინციპით ოპერირებს, ის სწორედ მაშინ ამყარებს თავის ძალაუფლებრივ სტრუქტურას: „პრობლემა ის არის, რომ ამ ტიპის ანალიზი(იგულისხმება აგამბენი) ბუნდოვანს ხდის იმის გააზრებას, თუ სახელმწიფო, კაპიტალის აკუმულაციისათვის საუკეთესო პირობების შესაქმნელად მანევრირებისას, როგორ რჯის თავის ძალმოსილებას, რაც ვლინდება მიტოვებაში, უკან დახევასა და laissez-mourir-ში(დაე მოკვდი), ეს ასპექტები კი, თავის მხრივ, laissez- faire-ის თანმხლებია, რომელიც იყენებს რა თავის უფლებას არ მოგკლას, მაგრამ, ამავე დროს, მოსახლეობას ან მოსახლეობის ნაწილს აყენებს სიკვდილის რისკის ქვეშ ჩარევის ვალდებულებისაგან თავის არიდებით.“ შეიძლება ითქვას, რომ საკითხის ამგვარად დაყენება ახალ ჰორიზონტს ხსნის, განსხვავებით ბიოპოლიტიკური განაზრებისგან, სახელმწიფო აპარატი იმით, რომ ირიდებს პოპულაციაზე პასუხისმგებლობას თავიდან ირიდებს ძალაუფლების რღვევის საფრთხეს. ერთი შეხედვით ეს პარადოქსული ვითარებაა, მაგრამ ამ ფენომენს თუ უფრო ახლოს მოვიხელთებთ თანამედროვე ნეოლიბერალური სახელწმიფო აპარატის ლოგიკასაც ჩავიჭერთ. ნეოლიბერალური სახელმწიფოები „ყოველთვის არ იფართოებენ თავიანთ ძალმოსილებას; მათ მშვენივრად ძალუძთ შეკუმშვაც, მაგალითად, უარის თქმა განათლებაზე, ჯანდაცვაზე, საბინაო პოლიტიკაზე და, ასევე, მზარდი მოსახლეობისათვის საჭირო საარსებო საშუალებებზე და ამის ქმნაში ყოველგვარ წინაღობას აღკვეთამდე აკნინებენ.“ ნეოლიბერალური სახელმწიფოები ცდილობენ, რომ არ შეაჩერონ წარმოება/მოხმარების უწყვეტი ჯაჭვი, შესაბამისად, ისინი ცდილობენ, რომ მშრომელთა კლასის სასიცოცხლო ინტერესები შესწირონ გაბატონებულ კლასთან მათ ალიანსს: „პოლიტიკური ლიდერები, სოციალ–დემოკრატებიდან დაწყებული რადიკალი მემარჯვენეებით დამთავრებული, ყველგან გაჰკივიან ეკონომიკური აქტივობის განახლების შესახებ, რათა თავიდან აირიდონ გადასახადების ზრდა და საზოგადოების უმდიდრესი ნაწილის დაბეგვრა და ცხადია ამ პროცესში ადამიანის სიცოცხლე არაფრად უღირთ. მუშათა მზარდი რიცხვი გადაულახავ დილემას ეხლება: იმუშავო და გაწირო შენი სიცოცხლე, ან იშიმშილო და იყო ღატაკი.“ შესაბამისად, დისტოპიური სცენარი არა ძალაუფლების ექსპანსიაში, არამედ პირიქით „უკან დახევის“, „მიტოვების“ პოლიტიკაში ძევს, როდესაც ეროვნული სახელმწიფოები მითიური ეკონომიკური ზრდის სახელით არ იღებენ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კეთილდღეობისათვის აუცილებელ ზომებს და ცდილობენ, რომ სტატუს-კვოს შენარჩუნებისთვის მილიონობით სიცოცხლე გასწირონ.

შენიშვნები:

[1] აგამბენთან ეს კონცეპტი აღნიშნავს სიცოცხლის შიშველ ბიოლოგიურ მოცემულობამდე დაყვანას, რაც, თავის მხრივ, კავშირშია აგამბენისეულ საგანგებო მდგომარეობის კონცეფციასთან.