მთარგმნელები: ნინო მიქაშავიძე და თამარ გოგია.

პოლ ბ. პრესიადო არის ფილოსოფოსი, კურატორი და ტრანს აქტივისტი. მისი ახალი წიგნი “ბინა ურანზე: სქესობრივი ტრანზიციის ქრონიკები” (An Apartment on Uranus: Chronicles of Crossing), 2013-2018 წლებში გაზეთ “ლიბერასიონისა” (Libération) და სხვა მედია საშუალებებისათვის გამოქვეყნებული მისი სვეტების კრებული, 2019 წელს გამოაქვეყნა გამომცელობამ “სემიოტექსტი” (Semiotext(e).

ვირუსისგან ვსწავლობთ

მიშელ ფუკო 1984 წელს შიდსით რომ არ გარდაცვლილიყო და ეფექტური ანტირეტროვირუსული თერაპიის გამოგონებამდე მიეღწია, ის დღეს უკვე ოთხმოცდაცამეტი წლის იქნებოდა. დათანხმდებოდა კი იგი პარიზში, ვოჟირარის ქუჩაზე, თავის ბინაში გამომწყვდევას? იმუნოდეფიციტის ვირუსის გართულებებისაგან დაღუპულმა პირველმა ისტორიის ფილოსოფოსმა ჩვენ დაგვიტოვა არაერთი მეტად ეფექტური საშუალება ეპიდემიის პოლიტიკური მართვის განსახილველად – იდეები, რომლებიც დეზინფორმაციის ამ მძვინვარე და გადამდებ ატმოსფეროში შემეცნებით-დამცავი აღჭურვილობის მსგავსია.

ყველაზე მნიშვნელოვანი, რაც ფუკოსგან ვისწავლეთ, არის ის, რომ ცოცხალი (შესაბამისად, მოკვდავი) სხეული ყველანაირი პოლიტიკის მთავარი ობიექტია. არ არსებობს პოლიტიკა, რომელიც სხეულის პოლიტიკა არ არის. მაგრამ ფუკოსთვის სხეული არის პირველსაწყისად მოცემული ბიოლოგიური ორგანიზმი, რომელზეც მხოლოდ შემდგომ თუ მოქმედებს ძალაუფლება. სწორედ პოლიტიკური ქმედების ამოცანაა სხეულის შექმნა, მისი ამუშავება, მისი წარმოების და კვლავწარმოების მეთოდების განსაზღვრა, წინასწარ განჭვრეტა დისკურსის იმ მეთოდებისა, რომლებითაც ეს სხეული წარმოსახულია საკუთარი თავისთვის, სანამ ის არ შეძლებს თქვას „მე”. ფუკოს მთლიანი შემოქმედება შეიძლება გავიგოთ, როგორც ისტორიული ანალიზი სხვადასხვა ტექნიკისა, რითაც ძალაუფლება მოსახლეობის სიცოცხლესა და სიკვდილს მართავს. 1975 და 1976 წლებს შორის, იმ წლებს შორის, როდესაც მან გამოაქვეყნა „ზედამხედველობა და დასჯა“ (Surveiller et punir) და „სექსუალობის ისტორიის“ (Histoire de la seksité) პირველი ტომი, ფუკომ გამოიყენა ცნება „ბიოპოლიტიკა“, რათა ესაუბრა იმ ურთიერთობებზე, რომელსაც მოდერნულობაში ძალაუფლება სოციალურ სხეულთან ამყარებს. ფუკო აღწერს გადასვლას იქიდან, რასაც ის სუვერენულ საზოგადოებას უწოდებს, „დისციპლინურ საზოგადოებაზე“. სუვერენულ საზოგადოებაში სუვერენიტეტი სიკვდილის რიტუალიზებით განისაზღვრება, „დისციპლინური საზოგადოება“ კი ზედამხედველობს და მაქსიმუმამდე ზრდის მოსახლეობის სიცოცხლის ხანგრძლივობას, როგორც ეროვნული ინტერესის ფუნქციას. ფუკოსთვის ბიოპოლიტიკური ხელისუფლების ტექნიკა ვრცელდება, როგორც ძალაუფლების ქსელი, რომელიც სცდება სამართლებრივ სფეროს, რათა იქცეს ჰორიზონტალურ, საცეცებიან ძალად, რომელიც სასიცოცხლო გამოცდილების მთელ ტერიტორიას კვეთს და თითოეულ ინდივიდუალურ სხეულში აღწევს.

შიდსის კრიზისის დროს და მას შემდეგ ფუკოს ჰიპოთეზა არაერთმა მწერალმა განავრცო და უფრო რადიკალური გახადა იმუნიტეტისა და ბიოპოლიტიკის ურთიერთკავშირის შესწავლით. იტალიელმა ფილოსოფოსმა რობერტო ესპოზიტომ საზოგადოების (community) პოლიტიკურ ცნებასა და იმუნიტეტის (immunity) ბიოსამედიცინო და ეპიდემიოლოგიურ ცნებებს შორის კავშირი გაანალიზა. ეს ორი ტერმინი იზიარებს საერთო ლათინურ ძირს – munus, გადასახადი (ბეგარა, ბაჟი, ხარკი, საჩუქარი), რომელიც იმან უნდა გადაიხადოს, ვისაც სურს, რომ საზოგადოების ნაწილი იყოს. საზოგადოება არის cum (და) munus: ადამიანთა ჯგუფი, რომელიც დაკავშირებულია საერთო კანონით და ორმხრივი ვალდებულებით. immunitas არსებითი სახელია, რომელიც munus-ზე უარყოფითი წინსართის დართვითაა ნაწარმოები. რომის სამართალში იმუნიტეტი იყო პრივილეგია, რომლის მიღების შემთხვევაშიც ყველასთვის საზიარო ვალდებულებებისგან თავისუფლდებოდი. ის, ვინც თავისუფლდებოდა, იმუნიზებული (immunized) იყო. ამის საპირისპიროდ კი, მას, ვინც დე-იმუნიზებული (de-munize) იყო, ყველა სახის საზოგადოებრივი პრივილეგია ჩამოერთმეოდა მას შემდეგ, რაც საზოგადოებისთვის საფრთხედ მიიჩნევდნენ.

ესპოზიტო ხაზს უსვამს, რომ ყველა ბიოპოლიტიკა არის იმუნოლოგიური: ბიოპოლიტიკა გულისხმობს იერარქიას, რომელშიც იმუნიზებულები სათავეში არიან, ხოლო დეიმუნიზებულები, რომლებიც გამორიცხულნი არიან იმუნოლოგიური დაცვის ნებისმიერი მოქმედებიდან, ძირში. ეს არის ბიოპოლიტიკის პარადოქსი: ყველა დამცავი მოქმედება მოიცავს საზოგადოების იმუნიტარულ განსაზღვრებას, რის საფუძველზეც კოლექტივი საკუთარ თავს ანიჭებს უფლებამოსილებას, მიიღოს მოსახლეობის ნაწილის მსხვერპლად შეწირვის გადაწყვეტილება, საკუთარი სუვერენიტეტის შენარჩუნების მიზნით. „საგანგებო მდგომარეობა“ ამ აუტანელი პარადოქსის ნორმალიზებაა.

XIX საუკუნიდან დაწყებული, ყვავილის საწინააღმდეგო პირველი ვაქცინის აღმოჩენისა და ლუი პასტერისა და რობერტ კოხის მიკრობიოლოგიური ექსპერიმენტების წყალობით, იმუნიტეტის ცნებამ დატოვა სამართლის სფერო და სამედიცინო მნიშვნელობა შეიძინა. XIX საუკუნის ლიბერალურმა და პატრიარქალურ-კოლონიურმა ევროპულმა დემოკრატიამ შეიმუშავა მოდერნული ინდივიდის იდეალი არა მხოლოდ როგორც თავისუფალი ეკონომიკური აგენტის (კაცი, თეთრი, ჰეტეროსექსუალური), არამედ როგორც რადიკალურად განცალკევებული იმუნიზებული სხეულისა, რომელსაც საზოგადოების არაფერი მართებდა. ესპოზიტოსთვის ის გზა, რომლის მეშვეობითაც ნაცისტური გერმანია განასხვავებდა საკუთარი მოსახლეობის გარკვეულ ნაწილებს (ებრაელები, რომა , ჰომოსექსუალები, ინვალიდები), როგორც სხეულებს, რომლებიც საფრთხეს უქმნიდნენ არიული საზოგადოების სუვერენიტეტს, არის იმუნიტარული ბიოპოლიტიკის საფრთხეების პარადიგმატული მაგალითი. საზოგადოების ეს იმუნოლოგიური გაგება ნაციზმთან ერთად არ დასრულებულა – პირიქით: ის განვითარდა შეერთებულ შტატებსა და ევროპაში, და რასიალიზებული უმცირესობებისა და მიგრანტი მოსახლეობის გასაკონტროლებელი, მართვის პოლიტიკის ლეგიტიმაციას ახდენდა. სწორედ ეს იმუნიტარული ეთოსი განსაზღვრავს ამჟამინდელ სასაზღვრო რეჟიმებს და აძლიერებს მილიტარიზებულ სტრატეგიებს, რომლებსაც ICE იყენებს აშშ-მექსიკის საზღვარზე, ხოლო “ფრონტექსი” – შენგენის ზონის დასაცავად.

1994 წელს წიგნში „მოქნილი სხეულები” (Flexible Bodies) ანთროპოლოგმა ემილი მარტინმა გაანალიზა პოლიომიელიტისა და შიდსის კრიზისების დროს ამერიკულ კულტურაში იმუნიტეტისა და პოლიტიკის ურთიერთკავშირი. სხეულის იმუნიტეტი, მარტინის მტკიცებით, არ არის კულტურული და პოლიტიკური ცვლადებისგან დამოუკიდებელი ბიოლოგიური ფაქტი. პირიქით, ის, რაც ჩვენ გვესმის როგორც იმუნიტეტი, იქმნება სოციალური და პოლიტიკური კრიტერიუმებით, რომლებიც შობენ სუვერენიტეტს ან გამორიცხვას, დაცვას ან სტიგმატიზაციას, სიცოცხლეს ან სიკვდილს.

მითხარი, როგორ აყალიბებს შენი საზოგადოება თავის პოლიტიკურ სუვერენიტეტს და გეტყვი, რა ფორმებს მიიღებს შენი ეპიდემია.

პანდემიის ისტორიის განხილვას ფუკოს, ესპოზიტოსა და მარტინისეული პრიზმით შემდეგ მტკიცებამდე მივყავართ: მითხარი, როგორ აყალიბებს შენი საზოგადოება თავის პოლიტიკურ სუვერენიტეტს და გეტყვი, რა ფორმებს მიიღებს შენი ეპიდემია და როგორ დაუპირისპირდები მას. ცალკეული სხეულის ბაზაზე სხვადასხვა ავადმყოფობა იმ ობსესიების მატერიალიზაციას ახდენს, რომლებიც მოცემულ პერიოდში ბიოპოლიტიკასა და ნეკროპოლიტიკაზე დომინირებს. ფუკოს ტერმინებით, ეპიდემია რადიკალიზაციას ახდენს და ცვლის ბიოპოლიტიკურ ტექნიკას მათი ინდივიდუალური სხეულის დონეზე გატარებით. ამავდროულად, ეპიდემია მთელ მოსახლეობაზე ავრცელებს იმუნიზაციის პოლიტიკურ ზომებს, რომლებსაც მანამდე ძალადობრივად იყენებდნენ მათზე, ვინც უცხო ქვეყნის მოქალაქედ ითვლებოდა, როგორც ეროვნული ტერიტორიის საზღვრებთან, ისევე მის ფარგლებში.

ეპიდემიების მართვა ახორციელებს საზოგადოების იდეას, ამჟღავნებს იმუნიტარულ ფანტაზიებს და ააშკარავებს როგორც სუვერენიტეტის ოცნებებს ყოვლისშემძლეობაზე, ასევე – მის სისუსტეს. ფუკოს, ესპოზიტოსა და მარტინის ჰიპოთეზების მიხედვით, ეპიდემიები, სოციოპოლიტიკური კონსტრუქტები უფროა, ვიდრე მკაცრად ბიოლოგიური ფენომენები, მაგრამ მათ საერთო არაფერი აქვთ ლაბორატორიული ვირუსების შესახებ გავრცელებულ იმ აბსურდულ შეთქმულების თეორიებთან, რომლებიც ავტორიტეტული ძალაუფლების მიტაცებას უკვალავენ გზას. ამის საპირისპიროდ, მათი ჰიპოთეზები საშუალებას გვაძლევს შევაფასოთ, თუ როგორ ახდენს ვირუსი ეპიდემიის მართვის ბიოპოლიტიკური და ნეკროპოლიტიკური დომინანტური ფორმების კვლავწარმოებასა და მატერიალიზაციას, როგორ აფართოებს და აძლიერებს მათ (ინდივიდუალური სხეულით დაწყებული მთლიან მოსახლეობამდე). მართვის ეს დომინანტური ფორმები კი საგანგებო მდგომარეობამდეც მოქმედებდა სექსუალურ, რასობრივ თუ მიგრანტ უმცირესობებზე.

მაგალითად, ავიღოთ სიფილისი. ამ ეპიდემიამ პირველად 1494 წელს მიაღწია ნეაპოლს. ევროპული კოლონიური პროექტი ახალი დაწყებული იყო; გარკვეულწილად, სწორედ ამ დაავადებამ გაუკვალა გზა მომავლის კოლონიურ განადგურებასა და რასობრივ პოლიტიკას. ინგლისელებმა მას „ფრანგული დაავადება“ უწოდეს, ფრანგები „ნეაპოლიტანურ დაავადებას“ ეძახდნენ, ხოლო ნეაპოლიტანელებმა განაცხადეს, რომ ის ამერიკიდან იყო; ისინი ფიქრობდნენ, რომ დაავადება გაავრცელეს კოლონიზატორებმა, რომლებიც „ინდიელებმა“ დაასნებოვნეს. სინამდვილეში პირიქით მოხდა – პათოგენების გაცვლა მასობრივად ასიმეტრიულად ხდებოდა; ევროპულმა მიკრობებმა „ახალი სამყარო“ გაანადგურეს. დერიდას თქმით, ვირუსი – არც ცოცხალი და არც მკვდარი, არც ორგანიზმი და არც მანქანა – ყოველთვის უცხოა, სხვაა, სხვა მხრიდან მოტანილია. XVI-XIX საუკუნეების მანძილზე სიფილისმა, სქესობრივი გზით გადამდებმა ინფექციამ, სხეულში მოახდინა მატერიალიზაცია რეპრესიებისა და გამორიცხვის ფორმებისა, რომლებიც დომინირებდნენ მოდერნულობის ჟამს: რასობრივი სიწმინდის აკვიატება, სხვადასხვა კლასისა და რასის ადამიანებს შორის ე. წ. შერეული ქორწინებების აკრძალვა და მრავალი სახის შეზღუდვა, რაც სექსუალურ ურთიერთობებს დააწვა ტვირთად. საზოგადოებისა და იმუნიტეტის ამ მოდელის ურთიერთკავშირის შედეგად სიფილისის მიერ წარმოებული სუვერენული სხეული იყო თეთრი, ბურჟუაზიული, ცოლქმრული ცხოვრებით სექსუალობა შეზღუდული და ეროვნული მოსახლეობის რეპროდუქციისათვის განკუთვნილი სხეული. ამრიგად, მეძავი გახდა ცოცხალი სხეული, რომელიც სიფილისის ეპიდემიის დროს ატარებდა ყველა დაკნინებულ პოლიტიკურ ნიშანს: ეს იყო მომუშავე და ხშირად რასიალიზებული ქალი, სხეული სახლსა და ქორწინების კანონებს მიღმა, რომელმაც თავისი სექსუალობა წარმოების საშუალებად აქცია; სექსმუშაკი გახდა ხილული, კონტროლირებადი და სტიგმატიზებული, როგორც ინფექციის ძირითადი ვექტორი. მეთვრამეტე საუკუნის დასასრულს სოციალურ მოაზროვნეებს, როგორიცაა რეტიფ დე ლა ბრეტონი, წარმოედგინათ, რომ სიფილისს ბოლო მოეღებოდა მეძავების გამომწყვდევით სახელმწიფო ბორდელებში, სადაც ქალებისთვის სექსუალური მომსახურება ეროვნული მოვალეობა იქნებოდა. ყოველი პანდემიის დროს ჰეგემონიური წესრიგის ნუგეშსაცემად ჩნდებიან პოპულარული გურუები, რომლებიც ჯადოსნური ხსნის გზას გვთავაზობენ.

იხილეთ თარგმანის სრული ვერსია:

თარგმანი მომზადებულია ქალთა ფონდი საქართველოში ფინანსური მხარდაჭერით.