თარგმნა ლაშა ქავთარაძემ.

ოდრი ლორდი (1934-1992) იყო შავკანიანი ამერიკელი პოეტი, რადიკალი ლესბოსელი ფემინისტი. მისი შემოქმედებისა და აქტივისტური მოღვაწეობის მთავარი თემაა სოციალური უსამართლობა და მის გამო ბრაზი, ჩაგრულთა გათავისუფლების მნიშვნელობა, ჩაგვრის სხვადასხვა ღერძის – რასის, გენდერის, სექსუალური ორიენტაციის, კლასის, ასაკის, შესაძლებლობების – ურთიერთქმედება. ლორდი მნიშვნელოვანია, როგორც ერთ-ერთი პირველი ავტორი, რომელმაც ყურადღების ცენტრში მოაქცია შავკანიანთა ფემინიზმის საკითხები; გარდა რასისა, ლორდის შემოქმედების ცენტრალური თემა იყო სექსუალობა. როგორც ფემინისტი, ლორდი იდგა რადიკალური ფემინიზმისა და „განსხვავების ფემინიზმის“ პოზიციაზე.

ბატონის სახლს ბატონისვე ნაბოძები იარაღებით ვერ დაანგრევ

ოდრი ლორდი

ნიუ იორკის უნივერსიტეტის ჰუმანიტარული ინსტიტუტის ორგანიზებულ კონფერენციაში მონაწილეობას ერთი წლის წინ იმ პირობით დავთანხმდი, რომ ვისაუბრებდი წერილებზე, რომლებიც განსხვავებულობის როლს შეეხება ამერიკელი ქალების ცხოვრებაში: განსხვავებულობის რასის, სექსუალობის, კლასისა და ასაკის ნიშნით. ამ წინაპირობების იგნორირება პირადისა და პოლიტიკურის შესახებ ნებისმიერ ფემინისტურ დისკუსიას ასუსტებს.

აკადემიური აროგანტულობის ცალკე სახეობაა ფემინისტური თეორიის შესახებ დისკუსიის გამართვა ჩვენი მრავლობითი განსხვავებულობების შესწავლის ანდა ღარიბი, შავკანიანი, მესამე სამყაროსა და ლესბოსელი ქალების მონაწილეობის გარეშე. და, აი, ვდგავარ თქვენ წინაშე შავკანიანი ლესბოსელი ფემინისტი, მოწვეული სასაუბროდ პანელზე, რომელიც ერთადერთია, სადაც შავკანიანი ფემინისტი და ლესბოსელი საერთოდ იქნება წარმოდგენილი. ეს ფაქტი მრავლისმთქმელი და სევდიანია თავად ამ კონფერენციის ხედვასთან დაკავშირებით, რომელიც ტარდება ქვეყანაში, სადაც რასიზმი, სექსიზმი და ჰომოფობია ყოველდღიურობის განუყოფელი ნაწილია. კონფერენციის პროგრამის თუ ჩახედავთ, გეგონებათ, რომ ლესბოსელ და შავკანიან ქალებს არაფერი აქვთ სათქმელი ეგზისტენციალიზმზე, ეროტიკაზე, ქალთა კულტურასა და დუმილზე, ფემინიზმის, ჰეტეროსექსუალობისა თუ ძალაუფლების თეორიის განვითარებაზე. საერთოდაც, რაზე მეტყველებს ის ფაქტი, გინდ პიროვნული, გინდ პოლიტიკური გაგებით, რომ ის ორი შავკანიანი ქალიც კი, რომელიც აქ წარსდგა, გამოსვლამდე სულ რამდენიმე საათით ადრე მოძებნეს და მოიწვიეს? რას ნიშნავს, როდესაც რასისტული პატრიარქატის ხელსაწყოებს იმავე პატრიარქატის შედეგების შესასწავლად იყენებენ? ეს ნიშნავს, რომ ცვლილების მხოლოდ და მხოლოდ ძალიან ვიწრო დიაპაზონია შესაძლებელი და დასაშვები.

ამ კონფერენციისთვის, ისევე როგორც მის ფარგლებში წარდგენილ სტატიებისთვის, ლესბოსური ანდა მესამე სამყაროს ქალების აზრის სრული უგულებელყოფა სერიოზული ნაკლია. მაგალითად, მოხსენებაში ქალთა შორის მატერიალური ურთიერთობების შესახებ, მე ამოვიცანი ზრუნვის ალტერნატივების (either/or) მოდელი, რომელშიც მთლიანად გამოტოვებულია ჩემი როგორც შავკანიანი ლესბოსელის ცოდნა და გამოცდილება. მასში არ არის შესწავლილი არც ქალთა შორის ურთიერთმიმართების, არც გაზიარებული მხარდაჭერის სისტემების და არც ერთმანეთზე დამოკიდებულების საკითხი, რომელიც არსებობს ლესბოსელებსა და იმ ქალებს შორის, რომლებიც თავს ქალად აიდენტიფიცირებენ. სწორედ ზრუნვის პატრიარქალურ მოდელში ხდება ის, რომ ქალები, „რომლებიც ცდილობენ გათავისუფლებას, შედეგებიდან გამომდინარე, სავარაუდოდ ზედმეტად მაღალ საფასურს იხდიან“, როგორც ეს მოხსენებაში ითქვა.

ერთმანეთზე ზრუნვის საჭიროება და სურვილი ქალებისათვის არა პათოლოგიური არამედ მაკომპენსირებელია და სწორედ ამის გაცნობიერება დამეხმარა, რომ ჩვენი რეალური ძალისათვის მიმეგნო. სწორედ ეს ჭეშმარიტი კავშირია ის, რისაც ასე ძალიან ეშინია პატრიარქალურ სამყაროს. პატრიარქალური წყობაა ის, სადაც დედობა ქალებისათვის ხელმისაწვდომი ერთადერთი სოციალური ძალაუფლებაა.

ქალთა ერთმანეთზე დამოკიდებულება არის გზა თავისუფლებისაკენ, რომელიც შესაძლებლობას მაძლევს ვიარსებო არა იმისათვის რომ გამომიყენონ, არამედ იმისათვის, რომ ვიყო შემოქმედი. სწორედ ეს განასხვავებს პასიურად და აქტიურად ყოფას.

განსხვავებულობის უბრალო ტოლერანტულობისაკენ მოწოდება რეფორმიზმის ყველაზე ვულგარული ფორმაა. ის მთლიანად უარყოფს განსხვავებულობის შემოქმედებით როლს, რომელიც მას აქვს ჩვენს ცხოვრებაში. განსხვავება უბრალოდ კი არ უნდა ავიტანოთ, არამედ ის უნდა დავინახოთ როგორც წყარო აუცილებელი პოლუსებისა, რომელთა შორისაც ჩვენი შემოქმედებითობა გაკრთება ხოლმე, დიალექტიკურობისა არ იყოს. სწორედ მაშინ აღარ მოგვეჩვენება ერთმანეთზე დამოკიდებულება საფრთხის შემცველად. სწორედ განსხვავებულობის (აღიარებული და თანასწორი) ძალების ამ ურთიერთდამოკიდებულების ფარგლებში შეუძლია ძალაუფლებას, რომ გამონახოს სამყაროში არსებობის ახალი გზები, გამბედაობა და საჭირო მხარდაჭერა რათა იმოქმედოს იქ, სადაც არ არსებობს კავშირები.

ორმხრივი (არადომინანტი) განსხვავებულობის ერთმანეთზე დამოკიდებულება ქმნის უსაფრთხოების განცდას, რომელიც საშუალებას გვაძლევს, რომ ცოდნის ქაოსში თავით გადავეშვათ და იქიდან ჩვენი მომავლის შესახებ ნათელი ხედვებით დავბრუნდებით. სწორედ ის გვაძლევს ძალას იმისა, რომ შევძლოთ ცვლილებების გატარება მომავლის ხედვების აწმყოში განსახორციელებლად. განსხვავებ(ულობ)ა არის ის ნედლი და მტკიცე კავშირი, საიდანაც ჩვენი პიროვნული სიძლიერე გამოიწრთობა.

ჩვენთვის როგორც ქალებისათვის არც ის უსწავლებიათ არასდროს, რომ ჩვენ შორის განსხვავებები უნდა უგულებელგვეყო, ან რომ ის უნდა დაგვენახა გათიშულობისა და დაეჭვების მიზეზებად და არა ცვლილების მომტან ძალებად. გათავისუფლება საზოგადოების გარეშე შეუძლებელია, შესაძლებელია მხოლოდ და მხოლოდ მყიფე, დროებითი ზავის დადება ინდივიდსა და მისსავე ჩაგვრას შორის. თუმცა, საზოგადოებამ ჩვენი განსხვავებულობები არ უნდა მიჩქმალოს და არც პათეტიკური პრეტენზიები არ უნდა წამოგვიყენოს, თითქოს ეს განსხვავებულობები არ არსებობს.

ჩვენ, ვინც საზოგადოებისათვის მისაღები ქალის განსაზღვრების ფარგლებს ვცდებით; ჩვენ, ვინც განსხვავებულობის განსაცდელმა გამოგვაწრთო – რომლებიც ვართ ღარიბები, ლესბოსელები, შავკანიანები და ასაკიანები – კარგად მოგვეხსენება, რომ თავის გადარჩენა აკადემიური უნარ-ჩვევა არაა. ესაა იმის სწავლა თუ როგორ გარდავქმნათ ჩვენ შორის განსხვავებები ჩვენს სიძლიერედ. ვინაიდან ბატონის სახლს ბატონისავე ნაბოძები იარაღებით ვერ დაანგრევ. მათ შეიძლება ნება დაგვრთონ, რომ დროებით დავამარცხოთ თავიანთსავე მოედანზე, თუმცა ისინი არასდროს მოგვცემენ იმის საშუალებას, რომ რეალურ ცვლილებებს მივაღწიოთ. ეს ყოველივე კი მხოლოდ და მხოლოდ იმ ქალებს ემუქრებათ, რომელთა თავის რჩენის ერთადერთი წყაროც ისევ ბატონის სახლია.

ღარიბმა და ფერადკანიანმა ქალებმა კარგად იციან რა განსხვავებაა ცოლქმრული მონობის ყოველდღიურ მანიფესტაციასა და პროსტიტუციას შორის, რადგან სწორედ ჩვენი ქალიშვილები არიან ისინი, ვინც 42-ე ქუჩაზე გადიან სამუშაოდ. თუკი თეთრკანიან ამერიკელთა ფემინისტური თეორია არ ისაუბრებს ჩვენ შორის განსხვავებებსა და შესაბამისად, ჩვენს ჩაგვრებს შორის განსხვავებებზე, მაშინ როგორ უნდა ვისაუბროთ იმ ფაქტის შესახებ, რომ ქალები, რომლებიც თქვენს სახლებს ალაგებენ და თქვენს შვილებს უვლიან, ვიდრე თქვენ ფემინისტური თეორიის შესახებ კონფერენციებს ესწრებით, უმეტესწილად ღარიბი და ფერადკანიანი ქალები არიან? რა ქვია თეორიას რასისტული ფემინიზმის მიღმა რომ იმალება?

შესაძლებლობათა სამყაროში, თითოეულ ჩვენგანს ჩვენი პირადი შეხედულებები გვეხმარება პოლიტიკური ქმედებისათვის საძირკვლის ჩაყრაში. ფემინისტი აკადემიკოსების კრახი რომ განსხვავება ჩვენს კრიტიკულად მნიშვნელოვან ძალად დაენახათ, გახლავთ პატრიარქატის პირველი გაკვეთილის მიღმა გასვლის მცდელობის კრახი. დღევანდელობაში „დაყავი და იბატონე“ უნდა იქცეს „განსაზღვრე და გააძლიერედ“.

რატომ არ მონახეს სხვა ფერადკანიანი ქალები ამ კონფერენციაში მონაწილეობის მისაღებად? ჩემთან ორჯერ დარეკვა რატომ ჩაითვალა საკმარის კონსულტაციად? მარტო ჩემგან შეეძლოთ შავკანიანი ფემინისტების სახელების გაგება? გარდა ამისა, მართალია პანელის შავკანიან მონაწილეთა მოხსენებები სრულდება ქალებს შორის სიყვარულის მნიშვნელოვან და მძლავრ კავშირზე საუბრით, მაგრამ რა ვუყოთ რასებს შორის ურთიერთობას ფემინისტებში, რომელთაც ერთმანეთი არ უყვართ?

აკადემიურ ფემინისტურ წრეებში ამ კითხვების პასუხად ამბობენ ხოლმე, „არ ვიცით ვის ვკითხოთო.“ თუმცა, ეს, პასუხისმგებლობის თავიდან არიდების, უპასუხისმგებლობის ისეთივე შემთხვევაა, როგორიც შავკანიანი ქალების ხელოვნების ნიმუშებს გამოფენების მიღმა დატოვება, შავკანიანი ქალების სტატიებს ფემინისტურ პუბლიკაციებში გამოტოვება, ათასში ერთხელ გამოცემული „მესამე სამყაროს ქალების სპეციალური გამოშვებისა“ გარდა ანდა შავკანიანი ქალების ტექსტებს თქვენი საკითხავი წიგნების სიიდან გამორჩენა. თუმცა, როგორც ადრიენ რიჩმა აღნიშნა ერთ-ერთ ბოლო გამოსვლაში, ფემინისტებმა, რომლებმაც გასული ათი წლის მანძილზე ამდენი რამის სწავლა შეძლეს, როგორ ვერ მოახერხეს განათლების მიღება შავკანიანი ქალების და ჩვენ – თეთრკანიანებსა და შავკანიანებს – შორის განსხვავებების შესახებ, მაშინ როდესაც ეს ასეთი სასიცოცხლო მნიშვნელობისაა მოძრაობის გადასარჩენად?

თანამედროვე ქალებს ჯერ კიდევ უკიჟინებენ, რომ კაცთა უმეცრების ნაპრალებს გადაეფარონ და გაანათლონ ისინი ჩვენს არსებობისა და საჭიროებების შესახებ. ეს მჩაგვრელთა ძველისძველი, მძლავრი იარაღია, რომ ჩაგრულები ბატონის საქმეებით გართულები დატოვონ. ახლა კი გვეუბნებიან, რომ თურმე ფერადკანიანმა ქალებმა თეთრკანიანი ქალებიც უნდა გავანათლოთ – წარმოუდგენელი წინააღმდეგობების პირობებში – ჩვენი არსებობის, ჩვენი განსხვავებების, ჩვენი პირობითი როლების შესახებ ჩვენი გადარჩენის საერთო საქმეში. ეს ჩვენი ენერგიის გაფლანგვა და რასისტული პატრიარქალური საზრისის ტრაგიკული გამეორებაა.

სიმონ დე ბოვუარმა ერთხელ თქვა: „ჩვენი ცხოვრების რეალური პირობების შესახებ ცოდნიდან გამომდინარეობს ის, რომ ჩვენი ძალა არსებობის, ხოლო ჩვენი გონი ქმედებებისაკენ უნდა მივმართოთ.“

აქ და ახლა, თითოეულ ჩვენგანს რეალური რასიზმისა და ჰომოფობიის პირობებში უწევს ცხოვრება. ამიტომაც მოვუწოდებ თითოეულ ჩვენგანს, რომ საკუთარი ცოდნის კუნჭულებში მოიძიოს და ხელშესახები გახადოს შიში და სიძულვილი, რომელიც არსებობს ნებისმიერი სახის განსხვავებისადმი. ვნახოთ ვისი სახე აქვს მას. მხოლოდ ასეა შესაძლებელი რომ პირადმა როგორც პოლიტიკურმა ნათელი მოფინოს ჩვენს არჩევანს.

პროსპერო, შენ ხარ დიდოსტატი ილუზიების.
ტყუილი კი საფირმო ნიშანია შენი.
უკვე იმდენჯერ მომატყუე
(გარესამყაროსა და ჩემ შესახებ)
რომ საბოლოოდ, ჩემივე ხატება მომახვიე თავს.
სუსტსა და ქვემდგომს დამღა დამასვი,
რითაც მაიძულე თვალებში ჩამეხედა ჩემი თავისთვის.
და მე მძულს, რასაც ვხედავ! თუმცა სიცრუე უფრო მეტად!
ახლა კი კარგად გაგიცანი, შეჩვეულო ჭირო
და ჩემ თავსაც გაცილებით უკეთ ვცნობ.
– კალიბანი, ემე სეზარის პიესაში „ქარიშხალი“

თარგმანი მომზადებულია Platforma.ge-ის პროექტის ფარგლებში, რომელიც ხორციელდება ქალთა ფონდი საქართველოში ფინანსური მხარდაჭერით.