fbpx

პოსტკოლონიურობა და პოსტმოდერნულობა

კვამე ენტონი აპია

პოსტოკოლონიურობა არის პირობა, რომელსაც თავისუფლად შეგვიძლია ვუწოდოთ comprador intelligentsia ( ესპ. მყიდველი ინტელიგენცია): შედარებით მცირე, დასავლური სტილისა და დასავლური განათლების მქონე მწერალთა და მოაზროვნეთა ჯგუფი, რომლებიც პერიფერიულ სივრცეში აშუალებენ ვაჭრობას მსოფლიო კაპიტალიზმის კულტურული საქონლით. დასავლეთში ისინი ცნობილნი არიან იმ აფრიკის წყალობით, რომელსაც სთავაზობენ სამყაროს; მათი თანამემამულეები იცნობენ მათ  იმ დასავლეთის მეშვეობით, რომელსაც ისინი აცნობენ აფრიკას და იმ აფრიკის მეშვეობით, რომელიც მათვე გამოიგონეს დანარჩენი სამყაროსთვის.

თანამედროვე აფრიკული კულტურული ცხოვრების ყველა ასპექტი, მუსიკა, ქანდაკება,ფერწერა და მათ შორის დასავლეთისთვის ნაკლებად ცნობილი მწერლობა, რომლებმაც მნიშვნელოვნად განიცადეს აფრიკული საზოგადოებების ტრანზიციის ზეგავლენა, არსებითად არ წარმოადგენენ პოსტ-კოლონიურ საზოგადოებებს. 

პოსტ-კოლონიური ინტელექტუალები აფრიკაში თითქმის სრულებით არიან დამოკიდებულნი ორი ინსტიტუციის მხარდაჭერაზე: აფრიკულ უნივერსიტეტზე – (ინსტიტუცია, რომლის ინტელექტუალური ცხოვრება თითქმის მთლიანად არის კონსტრუირებული დასავლური ზეგავლენით ) და ევრო-ამერიკული გამომცემლობაზე ( მაშინაც კი, როდესაც მწერლები ცდილობენ გაექცნენ დასავლეთს – როგორც ნგუგი ვა თიონგი კიკუიუ გლეხური დრამის კონსტრუირების მცდელობაში – მათი თეორიები მაინც განიცდიან ევრო-ამერიკული ფორმაციების მძლავრ ზეგავლენას. პოლიტიკაში მწერლის პოტენციალის შესახებ ნგუგის კონცეფცია არსებითად ავანგარდული მემარცხენე მოდერნიზმია.

დღესდღეობით მოცემული ორმაგი დამოკიდებულება უნივერსიტეტზე და ევრო-ამერიკულ გამომცემლობაზე განაპირობებს იმას, რომ  თანამედროვე აფრიკული რომანების პირველი თაობა ( აჩებეს თაობის Things Fall Appart და ლეიესის L’Enfant noir) შესრულებულია 1950-იან 1960-იან წლებში ბრიტანულ და ფრანგულ უნივერსიტეტებში გავრცელებული დომინანტი პოლიტიკური და კულტურული ცნებების კონტექსტის გავლენით. ეს არ ნიშნავს იმას, რომ მოცემული რომანები იდენტურნი არიან დასავლეთ ევროპაში შექმნილი ნაწარმოებისა და სრულად იზიარებენ მათ სტილს, აფრიკელი მწერლების ნაწარმოებში აშკარად იკვეთებოდა, რომ ახალი ერების ახალი ლიტერატურა უნდა ყოფილიყო ანტიკოლონიური და ნაციონალისტური. ადრეული პერიოდის აფრიკული ნაწარმოების უმრავლესობა მიეკუთვნება XVIII-XIX საუკუნეების ლიტერატურულ ნაციონალიზმს; მათთვის დამახასიათებელია საერთო კულტურულის წარსულის წარმოსახვითი რეკონსტრუქცია. ისინი შექმნილნი არიან სკოტის ტრადიციის გათვალისწინებით, როგორც მან Mintsrelsy of the Scottish Border ის წინასიტყვაობაში დაწერა, მისი მიზანია „ საკუთარი ქვეყნის ისტორიაში რაიმე წვლილის შეტანა, რომლის სპეციფიური მახასიათებლები და მანერები დღითიდღე ერწყმიან თავისი დისა და მოკავშირის მანერებსა და მახასიათებლებს“. ამგვარად, მოცემული ეტაპის რომანები წარმოადგენენ ნაციონალიზმის რეალისტურ ლეგიტიმაციას: ისინი ერთის მხრივ ამართლებენ დაბრუნებას ტრადიციებთან და მეორეს მხრივ, ცნობენ ვებერისეული რაციონალიზებული მოდერნულობის მოთხოვნებს.

გვიანი სამოციანი წლებიდან მოცემული ტიპის რომანები სულ უფრო იშვიათად გვხვდება: აჩებე, მაგალითისთვის, მოდერნული სფეროს პოლიტიკის ცინიკურ დადანაშაულებაზე გადადის A man of People-ში. თუმცა, მე მსურს ყურადღება გავამახვილო არა აჩებეს ადრეულ რომანებზე, არამედ გვიანი სამოციანების ფრანკოფონიურ რომანზე, რომელიც პასუხს სცემს ჩემს მიერ დასმულ მნიშნელოვან შეკითხვებს ხელოვნებასა და თანამედროვეობასთან დაკავშირებით: ვგულისხმობ, რა თქმა უნდა, იამბოს ოუოლოგუემის Le Devoir de violence ( 1968a). რომანი მოცემული პერიოდის სხვა მრავალი ნაწარმოების მსგავსად, წარმოადგენს პირველი ტალღის რომანების ერთგვარ გამოწვევას: რეალისტურ რომენას აიდენტიფიცირებს, როგორც ნაციონალისტური ლეგიტიმაციის ტაქტიკას და არსებითად პოსტ-რეალისტური ხასიათისაა.

დღესდღეობით პოსტმოდერნიზმი პოსტრეალისტურიცაა, თუმცა ოუოლოგუემის პოსტრეალიზმი სხვაგვარად არის მოტივირებული, განსხვავებით ისეთი პოსტმოდერნისტი მწერლებისგან, როგორიცაა მაგალითისთვის პინჩონი. ჩინუა აჩებეს აფრიკული რომანი Things fall Apart და კამარა ლეიეს L’Enfant noir არსებითად რეალიზმისთვის დამახსიათებელი ნიშნების მატარებელი ნაწარმოებია. ოიოლოგუემი სწორედ ამ უკანასნკელს უპირისპირდება, ის უარყოფს და ეწინააღმდეგება რეალიზმის პირობითობას. ავტორი ცდილობს მოცემული ტიპის აფრიკული რომანების ფორმების დელეგიტიმაციას, მეტწილად იმის გამო, რომ ლიტერატურული რეალიზმი 1960-იანი წლებისთვის დამარცხებული ნაციონალიზმის ნატურალიზებას ცდილობდა. ნაციონალური ბურჟუაზია,რომელმაც ნაციონალიზმის სახელით გეზი აიღო რაციონალიზაციისკენ, ინდუსტრიალიზაციისკენ და ბიუროკრატიზაციისკენ, ჩვეულებრივ კლეპტოკრატიად გარდაიქმნა. მათი ნეიტივისტური ენთუზიაზმი სინამდვილეში მხოლოდ სხვა ძლიერი ინდუსტრიალიზებული ერების ჩამოშორების სურვილის რაციონალიზაციას წარმოადგენდა. როგორც ჯონათან ნგათემ შენიშნა, “Le Devoir de violence უმკლავდება სამყაროს, სადაც წინაპრები და წინაპრებთან დაახლოებასთან დაკავშირებული მისწრაფებებიც სერიოზული კითხვნის ნიშნის ქვეშაა ( ნგატე 1988:59). არსებითად პოსტ-რეალისტური რომანი, რომელიც შესაძლებლობას აძლევს ავტორს საჭიროებისამებრ გამოიყენოს მოდერნიზმისთვის დამახასიათებელი ტექნიკები ( როგორც ეს ფრედ ჯეიმსონთან ვისწავლეთ) ხშირ შემთხვევაში პოსტ მოდერნულადაც გვევლინება. 

წიგნის პირველი წინადადება წარმოადგენს აფრიკული თხრობის სტილისა და ნგათეს სიტყვების ( „ლაკონურობა, თვალწარმტაცი სილამაზე და ანდაზის ძლიერება“) ოსტატურ შეთანხმებას, ამავე დროს, თითქოს მკითხველს დაგვცინის, პირველ რიგში იმიტომ რომ წინადადება სინამდვილეში ანდრე შვარც-ბარტის 1959 წელს გამოცემული ჰოლოკოსტის შესახებ შექმნილი  რომანისადმი გამოხმაურებას წარმოადგენს (Le Dernier des justes).

„Our eyes drink the flash of the sun, and, conquered, surprise

themselves by weeping. Maschallah! oua bismillah!…An account of

the bloody adventure of the niggertrash—dishonour to the men of

nothing—could easily begin in the first half of this century; but the

true history of the Blacks begins very much earlier, with the Saïfs, in

the year 1202 of our era, in the African kingdom of Nakem….

(Ouologuem 1968a: 9) [Author’s translation]

„Our eyes receive the light of dead stars. A biography of my friend Ernie

could easily begin in the second quarter of the 20th century, but the

true history of Ernie Led begins much earlier, in the old anglican city of

York. More precisely: on the 11 March 1185“.

(Schwartz-Bart 1959:11)“

სათანადოდ მომზადებული მკითხველი აუცილებლად შეამნჩნევს იმ ექოებს, რომლებიც ნაკემის, აბრაჰამ ელ ჰეიტის შთამომავლების სტატუსის ირონიზირებისკენ არიან მიმართულნი.

წიგნი წარმოადგენს დარტყმას რეალიზმზე – პოსტნეიტივიზმს, რომელიც ამავე დროს ფესვებისადმი აღძრული ნოსტალგიის მომაკვდინებელ ანტიდოტს წარმოადგენს. როგორც ვოულ სოიინკამ აღნიშნა, „ბიბლია, ყურანი თუ გრიოტების ისტორიული რიტუალები დაიყვანება ადამიანებად გადაცმული გარყვნილი მსახიობების სასცენო წარმოდგენებამდე“ (1979:100). თავდასხმა ისტორიაზე  წარმოდგენილია არა როგორც ისლამის ფესვების უარყოფა , არამედ გამოხატავს ნიშნავს ეროვნული ისტორიის უარყოფას (ტექსტის  პოსტოკოლნიურ პოსტნაციონალისტურ კონტექსტში გააზრებისას) …რაიმონდ სპარტაკუს კასოუმი, რომელიც ამ რომანის მთავარი გმირია,  სწორედ აფრიკული მიწის შვილია, თუმცა მის მიერ დასახული პოლიტიკური პერსპექტივები თხრობის ბოლოს სრულიადაც არ არის გამამხნევებელი.

მოცემული რომანი ცდილობს არამხოლოდ რეალიზმის ფორმის დელეგიტიმაციასთან ერთად ნაციონალიზმის შინაარსის დელეგიტიმაციასაც, რაც გარკვეულწილად, პოსტმოდერნულადაც შეიძლება მოგვეჩვენოს. მოგვეჩვენოს იმიტომ, რომ სინამდვილეში მოცემულ შემთხვევაში შეხება გვაქვს არა პოსტ-მოდერნიზმთან, არამედ პოსტ-მოდერნიზაციასთან, არა ესთეტიკასთან, არამედ პოლიტიკასთან, ამ ცნებების ყველაზე პირდაპირი მნიშვნელობით. როგორც მოდერნიზმის თეორეტიკოსები აღნიშნავენ კოლონიალიზმის შემდეგ, რაციონალურობა მყარდება. ოულოგუემის რომანი, რომელიც არ არის შექმნილი ისეთი პიროვნების მიერ, რომელიც მიღებულია ახალი ელიტის, ეროვნული ბურჟუაზიის მიერ,  მეორე ფაზისთვის დამახასიათებელ ნაწარმოებს წარმოადგენს. ერის განდიდების ნაცვლად, მოცემული ფაზის რომანები ( პოსტ-კოლონიური ეტაპის) დელიგიტიმაციის რომანებს წარმოადგენენ; უარყოფენ დასავლურ იმპერიუმს და ამასთან უკუაგდებენ პოსტ-კოლონიური ეროვნული ბურჟუაზიის ნაციონალისტურ პროექტს. ამ პროექტის ბაზისი არსებითად არაპოსტ-მოდერნისტულია, შეიძლება ითქვას, უფრო მეტად ეთიკური უნივერსალიზმის ნიშნებს ატარებს და დაფუძნებულია , ისევე, როგორც ინტელექტუალური პასუხების უმრავლესობა აფრიკაში მიმდინარე ზეწოლებზე, ადამინური ტანჯვის გაზიარებაზე და ამ გარემების პატივისცემაზე, რაც ფუნდამენტურ ამბოხს წარმოადგენს უკანასკნელი 30წლიანი უბედურების წინააღმდეგ. 

აფრიკის პოსტ-კოლონიალისტი ნოველისტები მწერალთა იმ ტიპს წარმოადგენენ, რომელიც ყველა გზით ცდილოენ გაექცნენ ნეოკოლონიალიზმს და აღარ არიან ერის ერთგულნი იმდენად, რამდენადაც ადრე. სწორედ ამიტომ ვუწოდებ მათ მოჩვენებითად პოსტ-მოდერნულებს. ის, რაც მათ ერის ნაცვლად აირჩიეს სრულიადაც არ არის უფრო ადრეული ტრადიციონალიზმი, მათ უბრალოდ აფრიკა აირჩიეს – კონტინენტი და მისი მოსახლეობა. ოუოლოგუემის რომანის  Le Devoir de violence – ის დასასრულს ავტორი წერს : „ ხშირ შემთხვევაში სიმართლე აღმოჩნდება ხოლმე, რომ სულს სურს იოცნებოს ბედნიერების ექოზე, ექოზე, რომელსაც არ აქვს წარსული, მაგრამ სამყაროში პროეცირების შემდგომ, თითქმის ვერავინ ივიწყებს სამ მილიონჯერ ნაგლოვ საიფს, ის თითქოს ხელახლა იბადება ისტორიისთვის, 30 ზე მეტი აფრიკული რესპუბლიკის ცხელი ფერფლისგან“ ( 1968:6).  თუ მაინც დგება თვითიდენტიფიცირების საჭიროება,მაშინ ეს კატეგორია “la negraille” – niggertrash-ია, რომელსაც არ გააჩნია ეროვნება. თუ აფრიკელად იდენტიფიცირება ( რაც არც პრეკოლონიურ ეთნიკურ კატეგორიას წარმოადგენს და არც ახალი სახელმწიფოს ეროვნებას) მკრთალად, თუმცა მაინც იკვეთება Le Devoir de violence ში, მუდიმბეს მნშვნელოვან რომანებში  Entre les eaux და Le bel Immonde ( რომლებიც უკვე ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე) უფრო მკვეთრია.

პოსტ-კოლონიური მწერლობა, პოსტ-ნეიტივისტური პოლიტიკა, ტრანსნაციონალური და არა ნაციონალური სოლიდარობა და პესიმიზმი : გaრკვეულწილად The Suns of Independence – ის ადრეული ენთუზიაზმის პოსტოპტიმისტურ ბალანსს წარმოადგენენ. პოსტ-კოლონიალიზმში „პოსტი“ ზემოთჩამოთვლილი ცნებების შემდგომია , რომელიც გამოწვევას უცხადებს ადრეულ, ლეგიტიმურ ნარატივებს, გამოწვევას უცხადებს „30-ზე მეტი რესპუბლიკის“ მსხვერპლებს, ეთიკური უნივერსალიზმისა და ჰუმანიზმის სახელით, „la gloire pour l’homme”. გამომდინარე აქედან, პოსტ-კოლონიურობა დასავლური პოსტ-მოდერნიზმისთვის არა მოკავშირეს, არამედ უბრალოდ აგონისტს წარმოადგენს, რომლისგანაც პოსტ-მოდერნიზმის ბევრი რამის სწავლა შეუძლია. ჰუმანიზმი შესაძლოა იყოს დროებითი, ანტი-ესენციალისტური, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ პოსტ-მოდერნული და ამავე დროს მომთხოვნიც. პოსტ-მოდერნისტი მწერლების ნაწარმოებიდან მარტივად შეგვიძლია ერთი მხრივ პოსტ-კოლონიური მწერლობის ჰუმანიზმის გამოვლენა – წუხილი ადამიანთა ტანჯვის, პოსტ-კოლონიური სახელმწიფოს მსხვერპლთა გამო ( პრობლემა, რომელიც ფაქტობრივად ყველგან გვხვდება: მუდიმბესთან, სოიინკას A Play of Giants, აჩებესთან, ფარაჰთან, გორდიმერთან, ლაბუ ტანსისთან და სხვებთა, იმ მწერალთა სიის დასრულება სადაც მოცემულ პრობლემატიკას შევხვდებით ძალზედ რთულია) და მეორე მხრივ, მოდერნიზმის ფუნდამენტური ნარატივების უარყოფა. ვფიქრობ, ეს ადამიანური იმპულსი, რომელიც ვალდებულებებს გადაცემს ეკლესიებსა და ერებს სწორედ მუდიმბეს Landu-ში გვხვდება.

გარდა ზემოთხსენებულისა, კიდევ არის ერთი რამ, რაც აუცილებლად უარსაყოფია აფრიკის ნარასა და პოსტ-კონოლიურობის ბმაში. როგორც მუდიმბეს L’Ecart -ში ვკითხულობთ, მანიქეველობა რომელიც აფრიკას გარდაქმნის „სხეულად“ ევროპის სამართლებრივი რეალობის წინააღმდეგ, საბოლოოდ ვერ იაზრებს იმ ფაქტის მნიშვნელოვნებას, რომ აფრიკა ეს „კომპლექსური არსებობაა“. Entre les eaux გვთავაზობს მოცემული ბინარიზმის ძლიერ პოსტ-კოლონიურ კრიტიკას, რომლის არსის შემდეგში მდგომარეობს: თუ ჩვენ არჩევანს გავაკეთებთ დასავლეთსა და აფრიკას შორის, მაშინ ჩვენიგ ადგილი რეალური პოლიტიკის სამყაროში არაა და თავშესაფარი გარიყულ მონასტერში უნდა ვეძიოთ.

თუ კი რაიმე დასკვნის გამოტანა საერთოდ არის შესაძლებელი კულტურათა ცირკულაციის ამ ციკლიდან, მაშინ ეს დასკვნა შემდეგნაირი იქნება: ჩვენ იმდენად ვართ „ დაბინძურებულნი“ ერთმანეთით, რომ საღ აზრს მოკლებული იქნება, თუ  სრულიად ავტოქტონური, წმინდა აფრიკული კულტურა აფრიკელ ხელოვანთა „ხსნას“ დაელოდება ( ისევე  როგორც რთულია წარმოვიდგნოთ ამერიკული კულტურა აფრიკული ფესვების გარეშე). ცალსახაა, რომ პოსტ-კოლონიური მწერლობის გარკვეულ ნაწილში პოსტულირებული უნიტარული აფრიკა და მასთან დაპირისპირებული მონოლითური დასავლეთი უბრალოდ „მე“-„სხვა“ პრინციპზე დამყარებული  მავნე ბინარიზმი  და ამასთან მოდერნისტების უკანასნკელი შიბოლეტია, რომლის გარეშეც ცხოვრება უნდა ვისწავლოთ.


თარგმნა ნინო ზარანდიამ

Leave a Reply

Your email address will not be published.