fbpx

ჯოან სკოტი – გენდერი: ისტორიული ანალიზის სასარგებლო კატეგორია

ავტორი: ჯოან სკოტი
თარგმანი მოამზადა აია ბერაიამ.

გენდერი: ისტორიული ანალიზის სასარგებლო კატეგორია

გენდერით, როგორც ანალიტიკური კატეგორიით, დაინტერესება მხოლოდ გვიან მეოცე საუკუნეში გაჩნდა. მეთვრამეტე საუკუნიდან ადრეული მეოცე საუკუნის ჩათვლით, სოციალური თეორიის ძირითად ტექსტებში მსგავსი რამ არ გვხვდება. სიმართლე რომ ითქვას, ამ თეორიათაგან ზოგიერთი თავის ლოგიკას მდედრისა და მამრის ოპოზიციის ანალოგიებზე აშენებდა, ზოგიერთი „ქალთა საკითხს“ აღიარებდა, ზოგი კი სუბიექტური სექსუალური იდენტობის ფორმირების საკითხს ეხებოდა, მაგრამ გენდერი, როგორც სოციალური ან სექსუალური ურთიერთობების სისტემების შესახებ საუბრის გზა, არსად ჩანდა. ამგვარი უგულებელყოფა ნაწილობრივ ხსნის იმ სირთულეებს, რასაც თანამედროვე ფემინისტები აწყდებოდნენ არსებულ თეორიებში ტერმინ „გენდერის“ ინკორპორაციისას და სხვადასხვა თეორიული სკოლების მიმდევართა დარწმუნებისას, რომ „გენდერი“ მათი ლექსიკონის ნაწილი უნდა იყოს. ტერმინი „გენდერი“ არის ნაწილი თანამედროვე ფემინისტების მცდელობისა, რომ ხელთ იპყრან გარკვეული დეფინიციური საფუძველი, რომ ყურადღება გაამახვილონ არსებული თეორიების მიერ ქალებსა და კაცებს შორის ქრონიკული უთანასწორობების ახსნის უუნარობაზე. მნიშვნელოვანი მგონია, რომ ამ სიტყვის გამოყენება დიდი ეპისტემოლოგიური არეულობის პერიოდში დაიწყო, რომელიც, ზოგ შემთხვევაში, სოციალურ მეცნიერებში მეცნიერულიდან ლიტერატურულ პარადიგმებზე გადასვლის ფორმას იღებს (ანთროპოლოგი კლიფორდ გირცის სიტყვებით, მიზეზზე ფოკუსი მნიშვნელობაზე ფოკუსით ჩანაცვლდა დაკვლევა-ძიების ჟანრები გაბუნდოვანდა)[1]და, ზოგ სხვა შემთხვევაში კი, თეორიული დებატების ფორმას მათ შორის, ვინც ფაქტების გამჭვირვალობაზე საუბრობს და მათ შორის, ვინც ამტკიცებს, რომ მთელი რეალობა კონსტრუირებულია, აგრეთვე დებატების ფორმას იმ იდეის შესახებ, არის თუ არა „კაცი“ საკუთარი ბედის რაციონალური გამგებელი. ამ დებატების მიერ გახსნილ სივრცეში, ჰუმანიტარული დარგების მიერ მეცნიერების კრიტიკისა და პოსტსტრუქტურალისტების მიერ ემპირიზმისა და ჰუმანიზმის კრიტიკის მხარდამხარ, ფემინისტებმა არა მხოლოდ საკუთარი თეორიული ხმა იპოვეს, არამედ აკადემიური და პოლიტიკური მოკავშირეებიც შეიძინეს. სწორედ ამ სივრცეში უნდა ვისაუბროთ გენდერზე, როგორც ანალიტიკურ კატეგორიაზე.

რა უნდა მოიმოქმედონ ისტორიკოსებმა, რომლებიც იმ რეალობის წინაშე აღმოჩნდნენ, რომ ზოგიერთმა ახალმა თეორეტიკოსმა მათი დისციპლინა უკუაგდო, როგორც ჰუმანისტური აზრის მემკვიდრეობა? არ ვფიქრობ, რომ არქივები უნდა დავტოვოთ ან წარსულის შესწავლას თავი დავანებოთ, მაგრამ საჭიროა, შევცვალოთ ზოგი მიდგომა და შეკითხვები, რომლებსაც ვსვამდით. დეტალურად უნდა განვიხილოთ ჩვენი ანალიზის მეთოდები, დავაზუსტოთ ჩვენი დაშვებები და განვმარტოთ, ჩვენი აზრით როგორ ხდება ცვლილებები. გამოცალკევებული საფუძვლების ძიების ნაცვლად უნდა გავითვალისწინოთ პროცესების ურთიერთგადაჯაჭვულობა, რაც მათ დაცალკევებას შეუძლებელს ხდის. რასაკვირველია, ჩვენ განვსაზღვრავთ საკვლევ პრობლემებს და კომპლექსური პროცესების საწყის წერტილს ეს პრობლემები წარმოადგენს. მიუხედავად ამისა, სწორედ ეს პროცესებია ის, რაც მუდმივად უნდა გვქონდეს მხედველობაში. უფრო ხშირად უნდა ვიკითხოთ „როგორ მოხდა“, რათა გავიგოთ, „რატომ მოხდა“; ანთროპოლოგი მიშელ როზალდოს ფორმულირებით, უნდა მივსდიოთ არა უნივერსალურ, ზოგად კაუზალობას, არამედ ვეძიოთ ახსნა მნიშვნელობით: „ახლა ვფიქრობ, რომ ადამიანთა სოციალურ ცხოვრებაში ქალის ადგილი, არანაირი პირდაპირი აზრით, არ არის იმის შედეგი, რასაც ქალი აკეთებს; ქალის ადგილს ის მნიშვნელობა ქმნის, რაც მის ქმედებებს ენიჭება კონკრეტული სოციალური ინტერაქციის საშუალებით.“[2]მნიშვნელობის ძიებისთვის გვჭირდება მივემართოთ ინდივიდუალურ სუბიექტსაც და სოციალურ ორგანიზებასაც და ამ ორის ურთიერთდამოკიდებულებათა ბუნება გამოვკვეთოთ, რადგან ორივე აუცილებელია იმის გასაგებად, თუ როგორ მუშაობს გენდერი, როგორ ხდება ცვლილება. დაბოლოს, საჭიროა, ერთიანი, თანმიმდევრული და ცენტრალიზებული სოციალური ძალაუფლების იდეა ჩავანაცვლოთ ისეთი რამით, როგორიცაა ძალაუფლების ცნება ფუკოსთან – ძალაუფლება, როგორც გაბნეული თანავარსკვლავედები უთანასწორო ურთიერთობებისა, რომლებიც დისკურსულად არის შედგენილი სოციალურ „ძალის ველებში.“[3]ამ პროცესებისა და სტრუქტურების შიგნით რჩება ადგილი ადამიანური აგენტობის ცნებისთვის, როგორც (ნაწილობრივ მაინც რაციონალური) მცდელობისა, რომ ააგოს იდენტობა, ცხოვრება, ურთიერთობების წყება, საზოგადოება გარკვეული საზღვრებითა და ენით – კონცეპტუალური ენით, რომელიც მყისიერად ადგენს საზღვრებს და მოიცავს უარყოფის, წინააღმდეგობის, რეინტერპრეტაციის, მეტაფორული წარმოსახვით თამაშის შესაძლებლობებს. 

გენდერის ჩემეულ განსაზღვრებას ორი ნაწილი და რამდენიმე ქვესიმრავლე აქვს. ისინი ერთმანეთთან არის დაკავშირებული, თუმცა ანალიტიკურად განსხვავებულია. ამ განსაზღვრების ბირთვს ორ დებულებას შორის არსებითი კავშირი შეადგენს:  გენდერი არის სქესებს შორის აღქმულ განსხვავებებზე დაფუძნებული სოციალური ურთიერთობების შემადგენელი ელემენტი, და გენდერი არის ძალაუფლებრივი ურთიერთობების აღნიშვნის უპირატესი გზა. ცვლილებები, რომლებიც სოციალური ურთიერთობების ორგანიზებაში ხდება, ყოველთვის შეესაბამება ცვლილებებს ძალაუფლების რეპრეზენტაციებში, მაგრამ ცვლილების მიმართულება აუცილებლად ცალმხრივი არ არის. როგორც სქესებს შორის აღქმულ განსხვავებებზე დაფუძნებული სოციალური ურთიერთობების შემადგენელი ელემენტი, გენდერი მოიცავს ოთხ ელემენტს: პირველი, კულტურულად მოცემული სიმბოლოები, რომლებიც მრავლობით (და ხშირად, ურთიერთსაწინააღმდეგო) რეპრეზენტაციებს იწვევს – მაგალითად, დასავლურ ქრისტიანულ ტრადიციაში, ევა და მარიამი, როგორც ქალის სიმბოლოები – და აგრეთვე, მითები ნათელსა და ბნელზე, სიწმინდესა და სიბინძურეზე, უმანკოებასა და გარყვნილებაზე. ისტორიკოსებისთვის საინტერესო კითხვებია: რომელი სიმბოლური რეპრეზენტაციებია მოხმობილი, როდის და რა კონტექსტებში? მეორე, ნორმატიული ცნებები, რომლებიც გზას უხსნიან სიმბოლოთა მნიშვნელობების ინტერპრეტაციებს და ცდილობენ, შეზღუდონ და შეაკავონ ამ სიმბოლოთა მეტაფორული შესაძლებლობები. ეს კონცეპტები ასახულია რელიგიურ, საგანმანათლებლო, მეცნიერულ, ლეგალურ და პოლიტიკურ დოქტრინებში და როგორც წესი, ფიქსირებული ბინარული ოპოზიციების ფორმას იღებს, კატეგორიულად და ერთმნიშვნელოვნად ამტკიცებს მამრისა და მდედრის, მასკულინურისა და ფემინურის მნიშვნელობებს. სინამდვილეში, ეს ნორმატიული განაცხადები დამოკიდებულია უარყოფაზე ან ჩახშობაზე ალტერნატიული შესაძლებლობებისა და ხანდახან მათ გარშემო მომხდარი აშკარა დაპირისპირებებისაც (როდის და რა პირობებში მოხდა ეს დაპირისპირებები, ეს სწორედ ისტორიკოსების ინტერესის საგანი უნდა იყოს). მაგრამ პოზიცია, რომელიც დომინაციას მოიპოვებს, ერთადერთ შესაძლებლობად ცხადდება. შემდგომი ისტორია ისე იწერება, თითქოს ნორმატიული პოზიციები სოციალური კონსენსუსის პროდუქტი იყოს და არა კონფლიქტის. ამგვარი ისტორიის მაგალითია ვიქტორიანული ოჯახური იდეოლოგიის მიმართ იმგვარი დამოკიდებულება, თითქოს ის ერთიანად წარმოიქმნა და მხოლოდ შემდეგ მოხდა მასზე რეაგირება – ნაცვლად იმისა, რომ ის აზრთა სხვადასხვაობის მუდმივ საგნად განვიხილოთ. მეორე მაგალითია თანამედროვე ფუნდამენტალისტური რელიგიური ჯგუფები, რომლებმაც თავიანთი პრაქტიკა ძალისმიერად დაუკავშირეს ქალის თითქოს უფრო მეტად ავთენტური, „ტრადიციული“ როლის აღდგენას მაშინ, როდესაც, სინამდვილეში, ამ როლის თანხმობით შესრულების მხოლოდ მცირედი ისტორიული პრეცედენტი არსებობს. ახალი ისტორიული კვლევა-ძიების არსი არის ფიქსირებულობის იდეის დანგრევა, აღმოჩენა დებატების ბუნებისა ან რეპრესიისა, რომელსაც გენდერის ბინარული რეპრეზენტაციის მარადიულობის წარმოდგენამდე მივყავართ. ამ ტიპის ანალიზმა უნდა მოიცვას პოლიტიკის იდეა, აგრეთვე შეეხოს სოციალურ ინსტიტუტებსა და ორგანიზებას – ეს გენდერული ურთიერთობების მესამე ასპექტია.

ზოგიერთმა მეცნიერმა, განსაკუთრებით ანთროპოლოგებმა, გენდერის გამოყენება ნათესაობის სისტემით შემოსაზღვრეს (ფოკუსირდნენ შინამეურნეობასა და ოჯახზე, როგორც სოციალური ორგანიზების ბაზისზე). ჩვენ უფრო ფართო ხედვა გვჭირდება, რომელიც არა მხოლოდ ნათესაობას მოიცავს, არამედ აგრეთვე (განსაკუთრებით, რთულ, მოდერნულ საზოგადოებებში) შრომის ბაზარს (სქესობრივად სეგრეგირებული შრომის ბაზარი გენდერის კონსტრუირების პროცესის ნაწილია), განათლებას (მხოლოდ კაცების, ერთსქესიანი ან ორი სქესის საზიარო საგანმანათლებლო ინსტიტუტები  ამავე პროცესის ნაწილია) და პოლიტიკურ სისტემას (საყოველთაო საარჩევნო უფლება კაცებისთვის გენდერის კონსტრუირების პროცესის ნაწილია). არც ისე ჭკვიანური ჩანს, ეს ინსტიტუტები ისევ ნათესაობის სისტემაში ფუნქციური გამოსადეგობის ჩარჩოში დავაბრუნოთ ან ვამტკიცოთ, რომ კაცებსა და ქალებს შორის თანამედროვე ურთიერთობები ქალების გაცვლაზე დაფუძნებული ძველი ნათესაობის სისტემების ნაშთებია.[4]გენდერი ნათესაობის საშუალებით კონსტრუირდება, მაგრამ არა მხოლოდ; ამას გარდა ის კონსტრუირდება ეკონომიკასა და პოლიტიკურ სისტემაში, რომლებიც, ყოველ შემთხვევაში, ჩვენს საზოგადოებაში, ახლა დიდწილად ნათესაობისგან დამოუკიდებლად მოქმედებს.

გენდერული იდენტობის მეოთხე ასპექტი სუბიექტური იდენტობაა. ვეთანხმები ანთროპოლოგი გეილ რუბინის მოსაზრებას, რომ ფსიქოანალიზი გენდერის რეპროდუქციის მნიშვნელოვან თეორიას გვთავაზობს, აღწერს „ინდივიდთა ბიოლოგიური სექსუალობის ტრანსფორმაციას მათი ინკულტურაციისას.“[5]მაგრამ ფსიქოანალიზის უნივერსალურობის პრეტენზია მაბრკოლებს. შესაძლოა, გენდერირებული იდენტობის კონსტრუირებაზე საფიქრალად ლაკანის თეორია გამოსადეგი იყოს, მაგრამ ისტორიკოსებმა უფრო ისტორიული მეთოდით უნდა იმუშაონ. თუ გენდერული იდენტობა მხოლოდდამხოლოდ და უნივერსალურად კასტრაციის შიშს ეფუძნება, ისტორიული კვლევა აზრს კარგავს. გარდა ამისა, რეალური კაცები და ქალები ყოველთვის ან ზედმიწევნით არ ასრულებენ თავიანთი საზოგადოებების მიერ ან ჩვენი ანალიტიკური კატეგორიების მიერ გამოწერილ პირობებს. ნაცვლად ამისა, ისტორიკოსებმა უნდა შეისწავლონ, არსებითად რა გზებით კონსტრუირდება გენდერირებული იდენტობები და თავიანთი მიგნებები დაუკავშირონ სხვადასხვა აქტივობებს, სოციალური ორგანიზების ფორმებს და ისტორიულად სპეციფიკურ კულტურულ რეპრეზენტაციებს. გასაკვირი არ არის, რომ ამ მიმართულებებით საუკეთესო მცდელობები ჯერჯერობით ბიოგრაფიები გამოდგა: ლუ ანდრეა სალომეს ბიდი მარტინისეული ინტერპრეტაცია, კეტრინ სკლარის მიერ აღწერილი კეტრინ ბიჩერი, ჟაკლინ ჰოლის მიერ მოთხრობილი ჯესი დენიელ ამესის ცხოვრება და მერი ჰილის მიერ შარლოტ პერკინს გილმანის განხილვა.[6]თუმცა კოლექტივების შესწავლაც შესაძლებელია, როგორც მრინალინი სინჰამ და ლუ რატემ აჩვენეს თავიანთ კვლევებში, ინდოეთში ბრიტანული კოლონიური ადმინისტრატორებისთვის გენდერული იდენტობის კონსტრუირების შესახებ და ბრიტანული განათლების მქონე ინდოელების შესახებ, რომლებიც ანტიიმპერიალისტ, ნაციონალისტ ლიდერებად ჩამოყალიბდნენ.[7]

მაშასადამე, გენდერის ჩემეული განსაზღვრების პირველი ნაწილი ამ ოთხი ელემენტისგან შედგება და არც ერთი მათგანი დანარჩენების გარეშე არ მოქმედებს. მაგრამ ისინი არც ერთდროულად მოქმედებენ – ერთი დანარჩენებს უბრალოდ არ აირეკლავს. საბოლოოდ, ისტორიული კვლევის კითხვა ისაა, თუ რა მიმართებები არსებობს ამ ოთხ ასპექტს შორის. ეს სქემა, რომელიც გენდერული ურთიერთობების კონსტრუირების პროცესის განსახილველად შემოგთავაზეთ, შესაძლებელია გამოყენებული იქნას კლასის, რასის, ეთნიკურობის ან თუნდაც ნებისმიერი სხვა სოციალური პროცესის განსახილველად. ჩემი მიზანი იყო, დამეზუსტებინა და გამომეკვეთა, როგორც უნდა ვიფიქროთ სოციალურ და ინსტიტუციურ ურთიერთობებში გენდერის ეფექტზე, რადგან მსგავსი განხილვები ხშირად არაზუსტი ან არასისტემატურია. მაგრამ გენდერის თეორეტიზაცია ჩემს მეორე დებულებაში ვითარდება: გენდერი არის ძალაუფლებრივი ურთიერთობების აღნიშვნის უპირატესი გზა. შესაძლოა უკეთესია ვთქვათ, რომ გენდერი არის უპირატესი სფერო, რომელშიც ან რომლის საშუალებითაც ძალაუფლება გამოიხატება. გენდერი ერთადერთი ასეთი სფერო არ არის, მაგრამ როგორც ჩანს, გენდერი დასავლეთში, იუდეო-ქრისტიანულ და აგრეთვე, ისლამურ ტრადიციებში სტაბილურად და განმეორებითად უკავშირდებოდა ძალაუფლების აღმნიშვნელობას. შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ განსაზღვრების ამ ნაწილის ადგილი არგუმენტის ნორმატიულ სექციაშია, მაგრამ ეს ასე არ არის, რადგან ძალაუფლების ცნებები შეიძლება გენდერზე იყოს დაშენებული, მაგრამ ყოველთვის პირდაპირი მნიშვნელობით გენდერს არ ეხება. ფრანგმა სოციოლოგმა პიერ ბურდიემ აღნიშნა, რომ „di-vision du monde”, რომელიც ეფუძნება „ბიოლოგიურ განსხვავებებს და განსაკუთრებით კი იმათ, რომლებიც პროკრეაციული და რეპროდუქციული შრომის დანაწილებას ეხება“, მოქმედებს, როგორც „ყველაზე მტკიცე საფუძვლის მქონე კოლექტიური ილუზია.“ ობიექტურ აღმნიშვნელებად დამკვიდრებული გენდერის ცნებები ასტრუქტურირებს აღქმას და მთელი სოციალური ცხოვრების კონკრეტულსა და სიმბოლურ ორგანიზებას.[8]რადგანაც ეს აღმნიშვნელები აყალიბებს ძალაუფლების განაწილებებს (სხვადასხვაგვარ კონტროლს ან წვდომას მატერიალურ და სიმბოლურ რესურსებზე), გენდერი თვით ძალაუფლების კონცეფციისა და კონსტრუქციის ნაწილი ხდება. ფრანგმა ანთროპოლოგმა მორის გოდელიემ ეს აზრი ასე გამოთქვა: „სექსუალობა არ აწუხებს საზოგადოებას, პირიქით, საზოგადოება არ აძლევს მოსვენებას სხეულის სექსუალობას. სხეულებს შორის სქესობრივი განსხვავებები მუდამ მოხმობილია სოციალური ურთიერთობებისა და ისეთი ფენომენების განსამტკიცებლად, რასაც არაფერი აქვს საერთო სექსუალობასთან. ამგვარი განმტკიცება ლეგიტიმაციას ემსახურება.“[9]

გენდერის ლეგიტიმაციური ფუნქცია სხვადასხვაგვარად მოქმედებს. მაგალითად, ბურდიემ აჩვენა, რომ ზოგიერთ კულტურაში სასოფლო-სამეურნეო ექსპლუატაცია დროისა და სეზონების იმგვარი კონცეპტების მიხედვით იყო ორგანიზებული, რომლებიც მასკულინურსა და ფემინურს შორის შეპირისპირების სპეციფიკურ დეფინიციებს ეფუძნებოდა. გაიატრი სპივაკმა კრიტიკულად გააანალიზა გენდერის გამოყენება ბრიტანელი და ამერიკელი ქალი მწერლების ზოგიერთ ტექსტში.[10]ნატალი დევისმა წარმოაჩინა, როგორ უკავშირდებოდა მასკულინურისა და ფემინურის ცნებები ადრეული მოდერნის საფრანგეთში სოციალური წესრიგის წესების გაგებასა და კრიტიკას.[11]ისტორიკოსმა ქეროლაინ ბაინამმა ახლებურად დაგვანახა შუა საუკუნეების სულიერება იმით, რომ ყურადღება მიაპყრო მასკულინურისა და ფემინურის ცნებებსა და რელიგიურ ქცევას შორის კავშირს. მისი შრომა თვალსაჩინოს ხდის, თუ რა სახის გავლენას ახდენდა ეს ცნებები მონასტრების და, აგრეთვე, ინდივიდუალური მორწმუნეების პოლიტიკაზე.[12]ხელოვნების ისტორიკოსებმაქალისა და კაცის გამოსახულებებში სოციალური იმპლიკაციების ამოკითხვით ახალი აღმოჩენები გააკეთეს.[13]ეს ინტერპრეტაციები ეფუძნება მოსაზრებას, რომ კონცეპტუალური ენები მნიშვნელობის შესაქმნელად განსხვავებას იყენებენ და სქესობრივი განსხვავება კი განსხვავების აღნიშვნის ძირითადი გზაა.[14]მაშასადამე, გენდერი წარმოადგენს მნიშვნელობის გაშიფვრისა და ადამიანური ინტერაქციის სხვადასხვა ფორმებს შორის კომპლექსური კავშირების გაგების გზას. როდესაც ისტორიკოსები ცდილობენ აღმოაჩინონ, როგორ ახდენს გენდერის ცნება სოციალური ურთიერთობების ლეგიტიმიზაციას და კონსტრუირებას, ისინი ავითარებენ გენდერისა და საზოგადოების ორმხრივი ურთიერთქმედების ბუნების გაგებას და აგრეთვე, ავითარებენ გაგებას იმ კონკრეტული და კონტექსტუალურად სპეციფიკური გზებისა, რომლითაც პოლიტიკა აკონსტრუირებს გენდერს და გენდერი აკონსტრუირებს პოლიტიკას. 

პოლიტიკა არ არის ერთადერთი სფერო, სადაც ისტორიული ანალიზისთვის გენდერის გამოყენება შეიძლება. შემდგომში განხილული მაგალითები, რომლებიც უკავშირდება პოლიტიკასა და ძალაუფლებას, გაგებულს ყველაზე ტრადიციული აზრით, ანუ მათ კავშირს მთავრობასა და ერ-სახელმწიფოსთან, ორი მიზეზის გამო ავარჩიე. პირველი, ეს ტერიტორია თითქმის შეუსწავლელია, რადგან გენდერი პოლიტიკის რეალურ პრაქტიკასთან ანტითეტურად განიხილებოდა. მეორე, პოლიტიკური ისტორია – რომელიც ისტორიული კვლევა-ძიების ჯერაც დომინანტური არეალია – მტკიცე კედელს აღმართავდა მატერიალურის ან თუნდაც ქალებისა და გენდერის საკითხების ინკლუზიის წინააღმდეგ.

პოლიტიკურ თეორიაში გენდერი გამოყენებულია პირდაპირი ან გადატანითი მნიშვნელობით მონარქთა მმართველობის გასამართლებლად ან გასაკრიტიკებლად, აგრეთვე, მმართველსა და მართულს შორის ურთიერთობის ასახვისთვის. შეიძლება ვინმეს ჰქონდეს მოლოდინი, რომ ინგლისში ელისაბედ I-ისა და საფრანგეთში ეკატერინე მედიჩის მმართველობის შესახებ თანამედროვეთა დებატები პოლიტიკური მმართველობისთვის ქალის შესაფერისობას შეეხება, მაგრამ იმ პერიოდში როდესაც ნათესაობა და მეფობა ერთმანეთს სრულად უკავშირდებოდა, კაც მეფეებზე დისკუსიებიც ისევე იყო დატვირთული მასკულინობისა და ფემინურობის საკითხებით, როგორც ქალების.[15]ქორწინებასთან შედარებები ქმნის ჟან ბოდინის, რობერტ ფილმერის და ჯონ ლოკის არგუმენტთა სტრუქტურას. საფრანგეთის რევოლუციაზე ედმუნდ ბერკის თავდასხმა ემყარება კონტრასტს მახინჯ, სისხლმოწყურებულ sans-cullotes ალქაჯებს („ჯოჯოხეთის ფურიები, ბილწი ქალების შერყვნილ ფორმაში“) და მარი ანტუანეტის ნაზ ფემინურობას შორის, რომელიც ბრბოს გაექცა, რათა „თავი შეეფარებინა მეფისა და ქმრის მსახურებისთვის“ და ვისი სილამაზეც ერთ დროს ეროვნული სიამაყის საგანი იყო. (ეს ეხმიანებოდა პოლიტიკურ წესრიგში ფემინურობის სათანადო როლს, რაზეც ბერკი წერდა, „იმისთვის რომ გვიყვარდეს ჩვენი ქვეყანა, იგი მიმზიდველი უნდა იყოს.“)[16]მაგრამ შედარება ყოველთვის ქორწინებასთან ან ჰეტეროსექსუალობასთან არ კეთდებოდა. შუა საუკუნეების ისლამურ პოლიტიკურ თეორიაში პოლიტიკური ძალაუფლების სიმბოლოები ყველაზე ხშირად კაცს და ბიჭს შორის სექსზე მიანიშნებდა, რაც მიუთითებს არა მხოლოდ მიღებული სექსუალობის ფორმებზე, რომელიც ფუკოს ბოლოს წიგნში აღწერილ ძველი საბერძნეთის სექსუალობას ენათესავება, არამედ პოლიტიკისა და საჯარო ცხოვრების ნებისმიერ გაგებაში ქალის არარელევანტურობაზეც.[17]

რათა ამ ბოლო კომენტარის შემდეგ არ მოგვეჩვენოს, რომ პოლიტიკური თეორია უბრალოდ ასახავს სოციალურ ორგანიზებას, მნიშვნელოვანია, აღვნიშნოთ, რომ შეიძლება სახელმწიფოს საჭიროებების შესახებ ხედვები გენდერულ ურთიერთობებში ცვლილებების საფუძველი გახდეს. ამის თვალსაჩინო მაგალითია ლუი დე ბონალდის არგუმენტი 1816 წელს იმის შესახებ, თუ რატომ უნდა გაუქმებულიყო საფრანგეთის რევოლუციის შემდეგ შემოღებული კანონმდებლობა განქორწინებაზე:

ზუსტად ისევე, როგორც პოლიტიკური დემოკრატია „აძლევს უფლებას ხალხს, როგორც პოლიტიკური საზოგადოების სუსტ ნაწილს, დამკვიდრებული ძალაუფლების წინააღმდეგ აჯანყდეს,“ განქორწინებაც ასევე, როგორც „ჭეშმარიტი ოჯახური დემოკრატია,“ აძლევს უფლებას ცოლს, „სუსტ მხარეს, რომ ოჯახურ ძალაუფლებას აუჯანყდეს“… „იმისთვის, რომ სახელმწიფო ხალხს არ ჩაუგდო ხელში, აუცილებელია ოჯახის დაცვა ცოლებისა და ბავშვების ხელთაგან.“[18]

ბონალდი შედარებით იწყებს და შემდეგ განქორწინებასა და დემოკრატიას შორის უშუალო მიმართებას აყალიბებს. ბევრად ძველი არგუმენტების გათვალისწინებით კარგად მართულ ოჯახზე, რომელიც კარგად მართული სახელმწიფოს საფუძველია, კანონმდებლობამ, რომელმაც ეს შეხედულება რეალობაში განახორციელა, ოჯახური ურთიერთობის საზღვრები ხელახლა გადაწერა.ამის მსგავსად, ჩვენს დროში კონსერვატორ პოლიტიკურ იდეოლოგებს სურთ კანონების მიღება ოჯახის ორგანიზებისა და ქცევის შესახებ, რაც არსებულ პრაქტიკებს შეცვლიდა. ავტორიტარულ რეჟიმებსა და ქალების კონტროლს შორის კავშირი შემჩნეულია, თუმცა არა ღრმად შესწავლილი. საფრანგეთის რევოლუციაში იაკობინელთა ჰეგემონიის გადამწყვეტ მომენტში, სტალინის მიერ ძალაუფლებაზე პრეტენზიის განცხადებისას, გერმანიაში ნაცისტური პოლიტიკების იმპლემენტაციისას თუ ირანში აიათოლა ხომეინის ტრიუმფის დროს, აღზევებულმა ლიდერებმა დომინაციის, ძალის, ცენტრალიზებული ძალაუფლებისა და მმართველობის ლეგიტიმიზაცია მოახდინეს, როგორც მასკულინურის (ხოლო მტრები, უცხოები, დაუმორჩილებლები და სისუსტე ფემინურად მონათლეს) და ეს კოდი პირდაპირ გადაიტანეს კანონებში (აკრძალეს ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობა, აბორტი, დასაქმება დედებისთვის, შემოიღეს დრესკოდები ქალებისთვის), რომლებმაც ქალებს კუთვნილი ადგილი მიუჩინა.[19]ეს მოქმედებები და მათი გატარების დრო არც თუ მთლად ლოგიკური ჩანს; შემთხვევების უმეტესობაში, სახელმწიფო არანაირ მყისიერ ან არსებით სარგებელს არ იღებდა ქალების კონტროლისგან. ეს მოქმედებები აზრს მხოლოდ იმ შემთხვევაში იძენს, თუ მათ ძალაუფლების კონსტრუირებისა და კონსოლიდაციის ანალიზის ნაწილად განვიხილავთ. კონტროლისა თუ ძალის განმტკიცებას ქალების მართვის პოლიტიკის ფორმა მიეცა. ამ შემთხვევებში სქესობრივი განსხვავება განიხილებოდა ქალებზე დომინაციის ან მათი კონტროლის ტერმინებში. ეს მაგალითები ნაწილობრივ გვაჩვენებს, თუ როგორი ტიპის ძალაუფლებრივი ურთიერთობები კონსტრუირდა მოდერნულ ისტორიაში, მაგრამ ურთიერთობის ეს კონკრეტული ტიპი უნივერსალური პოლიტიკური თემა არ არის. მაგალითად, მეოცე საუკუნის დემოკრატიულმა რეჟიმებმა თავიანთი პოლიტიკური იდეოლოგიები სხვაგვარად ააგეს გენდერირებული კონცეპტებით და შემდეგ ისინი პოლიტიკებად გარდაქმნეს; მაგალითად, კეთილდღეობის სახელმწიფომ თავისი მფარველობითი პატერნალიზმი გამოავლინა ქალებსა და ბავშვებზე მიმართული კანონებით.[20]ისტორიულად, ზოგიერთმა სოციალისტურმა და ანარქისტულმა მოძრაობამ დომინაციის მეტაფორები სრულად უარყო და კონკრეტული რეჟიმების ან სოციალური ორგანიზების კრიტიკა ორიგინალურად წარმოადგინა გენდერული იდენტობების ტრანსფორმაციის ტერმინებით. 1830-იან და 1840-იან წლებში საფრანგეთსა და ინგლისში უტოპისტი სოციალისტები ჰარმონიული მომავლის შესახებ თავიანთ ოცნებას უკავშირებდნენ ინდივიდთა ურთიერთშემავსებელ ბუნებას, რის მაგალითსაც კაცისა და ქალის კავშირი, „სოციალური ინდივიდი“ წარმოადგენდა.[21]ევროპელი ანარქისტები დიდი ხნის განმავლობაში ცნობილნი იყვნენ არა მხოლოდ ბურჟუაზიული ქორწინების პირობითობების უარყოფით, არამედ სამყაროს ისეთი ხედვებით, სადაც სქესობრივი განსხვავება იერარქიას არ გულისხმობდა. 

აღნიშნულ შემთხვევებში გენდერი და ძალაუფლება ექსპლიციტურად უკავშირდება ერთმანეთს, მაგრამ ისინი მხოლოდ ნაწილს შეადგენენ გენდერის ჩემეული განსაზღვრებისა – გენდერი, როგორც ძალაუფლებრივი ურთიერთობების აღნიშვნის უპირატესი გზა. გენდერთან კავშირი ყოველთვის ასეთი აშკარა არ არის, მაგრამ მიუხედავად ამისა, ის თანასწორობის ან უთანასწორობის ორგანიზებისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობის მქონე ნაწილია. იერარქიული სტრუქტურები ემყარება მამრს და მდედრს შორის ე.წ. ბუნებრივი ურთიერთობის გენერალიზებულ გაგებებს. მეცხრამეტე საუკუნეში კლასის კონცეპტი გამოხატვისთვის გენდერს იყენებდა. როდესაც საფრანგეთში საშუალო კლასის რეფორმატორებმა მუშები ფემინურად კოდირებული ტერმინებით წარმოადგინეს (დაქვემდებარებულები, სუსტები, მეძავების მსგავსად სექსუალურად ექსპლუატირებულნი), მუშათა და სოციალისტმა ლიდერებმა ამას მუშათა კლასის მასკულინური პოზიციის მტკიცებით უპასუხეს (მწარმოებლები, ძლიერები, თავიანთი ქალებისა და ბავშვების დამცველები). ეს დისკურსი გენდერს ღიად არ ეხებოდა, მაგრამ ემყარებოდა მინიშნებებს გენდერზე, გარკვეული ტერმინების გენდერირებულ „კოდირებას“ იმისთვის, რათა შეექმნა საკუთარი მნიშვნელობები. ამ პროცესში, გენდერის ისტორიულად სპეციფიკური, ნორმატიული განსაზღვრებები (რაც გარდაუვლად განიხილებოდა) საფრანგეთის მუშათა კლასის კულტურაში რეპროდუცირდა და მის ნაწილად იქცა.[22]

როდესაც ტრადიციული პოლიტიკის ისტორიკოსები თავიანთ საქმეში გენდერის გამოსადეგობას ეჭვქვეშ აყენებენ, ხშირად წამოიწევს ხოლმე ომის, დიპლომატიისა და მაღალი პოლიტიკის საკითხები. მაგრამ ამ შემთხვევაშიც საჭიროა, რომ აქტორებისა და მათი სიტყვების პირდაპირი მნიშვნელობის მიღმა გავიხედოთ. ერებს შორის ძალაუფლებრივი ურთიერთობები და კოლონიური სუბიექტების სტატუსი უფრო გასაგები (და მაშასადამე, ლეგიტიმური) ხდებოდა მამრისა და მდედრის ურთიერთობის ტერმინებით. ომის – სახელმწიფოს დასაცავად ახალგაზრდა სიცოცხლეების გახარჯვის – ლეგიტიმიზაცია სხვადასხვა ფორმებით ხდებოდა: კაცობის ღია მოხმობით (რათა მოწყვლადი ქალები და ბავშვები დაეცვათ); ნაგულისხმევი რწმენით, რომ ვაჟები ვალდებულნი არიან ემსახურონ თავიანთ ლიდერებს და თავიანთ (მამა) მეფეს; და მასკულინობასა და ეროვნულ ძალას შორის ასოციაციებით.[23]მაღალი პოლიტიკა თავისთავად გენდერირებული ცნებაა, რადგან ის საკუთარ გადამწყვეტ მნიშვნელობას და საჯარო ძალაუფლებას, უმაღლესი ძალაუფლების ფლობასა და ამის მიზეზებს, სწორედ რომ თავისი მოქმედებიდან ქალების ექსკლუზიით ამყარებს. გენდერი ერთ-ერთი განმეორებადი აღმნიშვნელია, რომლითაც ხდებოდა პოლიტიკური ძალაუფლების მოაზრება, ლეგიტიმიზაცია და კრიტიკა. ის მიუთითებს და აგრეთვე, ამყარებს მამრი-მდედრის ოპოზიციის მნიშვნელობას. იმისთვის, რომ პოლიტიკური ძალაუფლება გაამართლოს, აღმნიშვნელი უნდა იყოს სარწმუნო და ფიქსირებული, ადამიანური კონსტრუქციის მიღმა, ბუნებრივი ან ღვთაებრივი წესრიგის ნაწილი. ამგვარად, გენდერის ბინარული ოპოზიციაც და გენდერული ურთიერთობების სოციალური პროცესიც თვით ძალაუფლების მნიშვნელობის ნაწილი ხდება; აქ რომელიმე ასპექტისთვის კითხვის დასმა ან შეცვლა მთელ სისტემას საფრთხის ქვეშ აყენებს. 

თუ გენდერისა და ძალაუფლების მნიშვნელობები ერთმანეთს აკონსტრუირებს, მაშინ ცვლილება როგორღა ხდება? ზოგადი პასუხი ის არის, რომ ცვლილების ინიცირება ბევრ ადგილას შეიძლება მოხდეს. დიდმა პოლიტიკურმა ძვრებმა, რომლებიც ძველ წესრიგს ქაოსში აგდებს და ახალი წესრიგი მოაქვს, ლეგიტიმაციის ახალი ფორმების ძიებაში, შეიძლება შეცვალოს გენდერის არსი (და შესაბამისად, ორგანიზებაც). თუმცა შეიძლება ასე არ მოხდეს; გენდერის ძველი იდეები ახალი რეჟიმების გასამყარებლადაც გამოიყენებოდა.[24]საკვების დეფიციტით, ეპიდემიებით ან ომებით გამოწვეული დემოგრაფიული კრიზისები ხანდახან ჰეტეროსექსუალური ქორწინების ნორმატიული ხედვის ეჭვქვეშ დაყენებას იწვევდა (ასე მოხდა 1920-იან წლებში ზოგი ქვეყნის ზოგ წრეში), მაგრამ ხანდან ბიძგს აძლევდა პრონატალისტურ პოლიტიკებს, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ ქალის დედობრივი და რეპროდუქციული ფუნქციები უმნიშვნელოვანესია.[25]დასაქმების ტენდენციების ცვლილებებს შეიძლება განსხვავებული ოჯახური სტრატეგიები და სუბიექტურობის კონსტრუირების ახალი შესაძლებლობები მოყვეს, მაგრამ ისინი ასევე შეიძლება მორჩილი ქალიშვილებისა და ცოლების ახალ სამოქმედო არენად იქცეს.[26]ახალი კულტურული სიმბოლოების აღმოცენებამ შეიძლება შესაძლებელი გახადოს ოიდიპალური ამბის ხელახალი ინტერპრეტაცია ან თუნდაც ხელახლა გადაწერა, მაგრამ ამან ასევე შეიძლება ხელი შეუწყოს ამ საშინელი დრამის კიდევ უფრო გამყარებას. შედეგებს პოლიტიკური პროცესები განსაზღვრავს – პოლიტიკური იმ აზრით, რომ კონტროლის მოსაპოვებლად ერთმანეთს სხვადასხვა აქტორები და მნიშვნელობები ეჯიბრებიან. ამ პროცესის, აქტორებისა და მათი მოქმედებების ბუნების გამორკვევა მხოლოდ სპეციფიკურად, დროისა და სივრცის კონტექსტში შეიძლება. ამ პროცესის ისტორიის დაწერა მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეგვიძლია, თუ ვაღიარებთ, რომ „კაცი“ და „ქალი“ ერთდროულად ცარიელი და სავსე კატეგორიებია. ცარიელი, რადგან მათ საბოლოო, ტრანსცენდენტური მნიშვნელობა არ გააჩნიათ. სავსე, რადგან მაშინაც კი, როცა ეს კატეგორიები ფიქსირებული ჩანს, ისინი საკუთარ თავში მაინც მოიცავენ ალტერნატიულ, უარყოფილ და ჩახშობილ დეფინიციებს. 

პოლიტიკური ისტორია, რაღაც აზრით, გენდერის სფეროში ხორციელდება. ეს ის სფეროა, რომელიც ფიქსირებული ჩანს, მაგრამ მისი მნიშვნელობა ცვალებადია და ექვემდებარება გადახედვას. თუ მამრისა და მდედრის ოპოზიციას პრობლემატურად განვიხილავთ და არა ცნობილად, განვიხილავთ, როგორც კონტექსტუალურად განსაზღვრულ და განმეორებითად კონსტრუირებულ ფენომენს, მაშინ არა მხოლოდ ის უნდა ვიკითხოთ, თუ რა დევს ფსონზე იმ განცხადებებსა თუ დებატებში, სადაც თავიანთი პოზიციების ასახსნელად ან გასამართლებლად გენდერს იხმობენ, არამედ ასევე უნდა დავინტერესდეთ, როგორ ხდება გენდერის იმპლიციტური გაგების მოხმობა და რეპროდუქცია. რა მიმართება არსებობს ქალებზე კანონებსა და სახელმწიფოს ძალაუფლებას შორის? რატომ (და როდიდან) გახდნენ ქალები, როგორც ისტორიის სუბიექტები, უჩინარები, მაშინ როდესაც ჩვენ ვიცით, რომ ისინი ადამიანური ისტორიის დიდსა და მცირე მოვლენებში იყვნენ ჩართულები? გენდერმა პროფესიული კარიერების გაჩენის ლეგიტიმიზაცია ხომ არ მოახდინა?[27]მეცნიერების სუბიექტი სქესმინიჭებულია?[28](აქ ფრანგი ფემინისტის, ლუს ირიგარეს, ახალი სტატიის ციტირებას ვახდენ.) რა მიმართება არსებობს სახელმწიფო პოლიტიკასა და ჰომოსექსუალობის დანაშაულის აღმოჩენას შორის?[29]როგორ მოახდინეს სოციალურმა ინსტიტუტებმა თავიანთ დაშვებებსა და ორგანიზებაში გენდერის ინკორპორაცია? ოდესმე თუ უარსებია გენდერის ნამდვილად ეგალიტარულ კონცეპტებს იდეებში, რომლითაც პოლიტიკური სისტემები თუ არ ააშენეს, წარმოისახეს მაინც?

ამ საკითხების გამოკვლევა წარმოქმნის ისტორიას, რომელიც ძველ კითხვებზე ახალი პერსპექტივებით მოგვამარაგებს (მაგალითად იმის შესახებ, თუ როგორ ხდება პოლიტიკური მმართველობის დაფუძნება ან რა გავლენას ახდენს საზოგადოებაზე ომი), ძველ კითხვებს ახალი იდეებით წარმოადგენს (მაგალითად, ეკონომიკის ან ომის კვლევაში ოჯახისა და სექსუალობის გათვალისწინების შემოტანით), ქალებს, როგორც აქტიურ მონაწილეებს, ხილვადს გახდის და წარსულის მოჩვენებითად ფიქსირებულ ენასა და ჩვენს ტერმინოლოგიას შორის ანალიტიკურ დისტანციას შექმნის. გარდა ამისა, ეს ახალი ისტორია ღია იქნება მიმდინარე ფემინისტური პოლიტიკური სტრატეგიებსა და (უტოპიურ) მომავალზე ფიქრის შესაძლებლობისთვის, რადგან ის მოიაზრებს, რომ გენდერი ხელახლა უნდა განისაზღვროს და სტრუქტურირდეს პოლიტიკური და სოციალური თანასწორობის ხედვასთან კავშირში, რომელიც არა მხოლოდ სქესს, არამედ კლასს და რასასაც მოიცავს. 


[1]Clifford Geertz, “Blurred Genres,”American Scholar, 49 (October 1980): 165-79.

[2]Michelle Zimbalist Rosaldo, “The Uses and Abuses of Anthropology: Reflections on Feminism and Cross-Cultural Understanding,” Signs, 5 (Spring 1980): 400.

[3]Michel Foucault, The History of Sexuality, vol.1, An Introduction (New York, 1980); Michel Foucault, Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings, 1972-77(New York, 1980). 

[4]ამ არგუმენტისთვის იხ. Rubin, „Traffic in Women,” 199. 

[5]Rubin, “Traffic in Women,” 189.

[6]Biddy Martin, “Feminism, Criticism and Foucault,”  New Gernma Critique, 27 (Fall, 1982):3-30; Kathryn Kish Sklar, Catharine Beecher: A Study in American Domesticity(New Haven, Conn., 1973); Mary A. Hill, Charlotte Perkins Gilman: The Making of a Radical Feminist, 1860-1896 (Philadelphia, 1980).

[7]Lou Ratte, “Gender Ambivalence in the Indian Nationalist Movement”, გამოუქვეყნებელი ნაშრომი, პემბროკ ცენტრის სემინარი, გაზაფხული 1983; და Mrinalini Sinha, “Manliness: A victorian Ideal and the British Imperial Elite in India”, გამოუქვეყნებელი ნაშრომი, ისტორიის დეპარტამენტი, ნიუ იორკის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სტოუნი ბრუკი, 1984. 

[8]Pierre Bourdieu, Le Sens Pratique(Paris, 1980), 246-247, 333-461, განსაკუთრებით366.

[9]Maurice Godelier, “The Origins of Male Domination”, New Left Review, 127 (May-June, 1981): 17.

[10]Gayatri Chakravorty Spivak, “Three Women’s Texts and a Critique of Imperialism,” Critical Inquiry, 12 (Autumn 1985): 243-46. იხ. აგრეთვეKate Millett, Sexual Politics(New York, 1969). დასავლური ფილოსოფიის უმთავრეს ტექსტებში ფემინურის აღმნიშვნელების მოქმედება ასახულია ლუს ირიგარეს (Luce Irigaray) მიერ Speculum of the Other Woman-ში (Ithaca, N.Y., 1985). 

[11]Natalie Zemon Davis, “Women on Top”, მისივე წიგნშიSociety and Culture in Early Modern France(Stanford, Calif., 1975), 124-51. 

[12]Caroline Walker Bynum, Jesus as Mother: Studies in the Spirituality of the High Middle Ages(Berkeley, Calif., 1982); Caroline Walker Bynum, “Fast, Feast and Flesh: The Religious Significance of Food to Medieval Women,” Representations, 11 (Summer,1985): 1-25;Caroline Walker Bynum, “Introduction”, Religion and Gender: Eassys on the Complexity of Symbols (Beacon Press, 1987). 

[13]იხ. მაგ., T. J. Clarke, The Painting of Modern Life(New York, 1985). 

[14]ამ საკითხზე სტრუქტურალისტ და პოსტსტრუქტურალისტ თეორეტიკოსებს შორის განსხვავება გამოიხატება იმაში, რამდენად ღიად ან დახურულად ხედავენ ისინი ამ განსსხვავების კატეგორიებს. რადგან პოსტსტრუქტურალისტები კატეგორიებს ან მათ შორის კავშირს ერთ უნივერსალურ მნიშვნელობას არ ანიჭებენ, მათი მიდგომა შესაფერისი ჩანს ისტორიული ანალიზის იმ ფორმისთვის, რასაც მე ვუწევ ადვოკატირებას. 

[15]Richard Weil, “The Crown Has Fallen to the Distaff: Gender and Politics in the Age of Catharine de Medici,”Critical Matrix (Princton Working Papers in Women’s Studies), 1 (1985). იხ. აგრეთვე Louis Montrose, “Shaping Fantasies: Figurations of Gender and Power in Elisabethan Culture,” Representations, 2 (Spring 1983); 61-94; Lynn Hunt, “Hercules and the Radical Image in the French Revolution,” Representations, 2 (Spring 1983): 95-117.

[16]Edmund Burke, Reflections on the French Revolution(1892; reprint edn., New York, 1909), 208-09, 214. იხ. Jean Bodin, Six Books of the Commonwealth(1606, reprint edn., New York, 1967); Robert Filmer, Patriarcha and Other Political Works, ed. Peter Laslett (Oxford, 1949); John Locke, Two Treatises of Government(1690; reprint edn., Cambridge, 1970). იხ. აგრეთვე Elisabeth Fox-Genovese, “Property and Patriarchy in Classical Bourgeois Political Theory,Radical History Review, 4 (Spring-Summer 1977): 36-59; Mary Lyndon Shanley, “Marriage Contract and Social Contract in Sveenteenth Century English Political Thought,” Western Political Quarterly, 32 (March 1979): 79-91.

[17]ისლამზე მითითებისთვის მადლობას ვუხდი ბერნარდ ლუისს. Michel Foucault, Historie de la Sexualite, vol. 2., L’Usage des plaisirs(Paris, 1984). ასეთ სიტუაციებში ჩნდება კითხვა, რა პირობები შეადგენს სუბიექტის გენდერულ იდენტობას და არის თუ არა ფუკოს თეორია საკმარისი იდენტობის კონსტრუირების აღსაწერად. კლასიკურ ათენში ქალების შესახებ იხ. Marilyn Arthur, “Liberated Woman: The Classical Era,” in Renate Bridenthal and Claudia Koonz, eds., Becoming Visible (Boston 1976), 75-78.

[18]ციტირებულია როდრიკ ფილიპსის მიერ, Roderick Phillips, “Women and Family Breakdown in Eighteenth Century France: Rouen 1780-1800,” Social History, 2 (May 1976): 217.

[19]საფრანგეთის რევოლუციაზე იხ. Darlene Gay Levy, Harriet Applewhite, and Mary Johnson, eds., Women in Revolutionary Paris, 1789-1795 (Urbana, Ill., 1979); საბჭოთა კანონმდებლობაზე იხ. დოკუმენტები, Rudolph Schlesinger, The Family in the USSR: Documents and Readings(London, 1949), 62-71, 251-54; ნაცისტურ პოლიტიკაზე იხ. Tim Mason, “Women in Nazi Germany,” History Workshop, 1 (Spring 1976): 74-113, Tim Mason, “Women in Germany, 1925-40: Family, Welfare and Work, History Workshop, 2 (Autumn 1976): 5-32.

[20]Elisabeth Wilson, Women and the Welfare State(London, 1977); Jane Jenson, “Gender and Reproduction”; Jane Lewis, The Politics of Mothehood: Child and Maternal Welfare in England 1900-1939(Montreal 1980); Mary Lynn McDougall, “Protecting Infants: The French Campaign for Maternity Leaves, 1890s-1913,” French Historical Studies, 13 (1983): 79-105. 

[21]ინგლისელ უტოპისტებზე იხ. Barbara Taylor, Eve and the New Jerusalem(New York, 1983);საფრანგეთზე Joan W. Scott, “Men and Women in the Parisian Garment Trades: Discussions of Family and Work in the 1830s and 40s,” in Pate Thane, et al., eds., The Power of the Past: Essays for Eric Hobsbawm(Cambridge, 1984), 67-94. 

[22]Louis Devance, “Femme, famille, travail et morale sexuelle dans l’ideologie de 1848,” inMythes et representations de la femme au XIX siecle(Paris, 1976); Jacque Ranciere and Piere Vauday, “En allant a l’expo: l’ouvrier, sa femme et les machines,” Les Revoltes Logiques, I (Winter 1975): 5-22.

[23]Gayatri Chakravorty Spivak,” ‘Draupadi’ by Mahasveta Devi, Critical Inquiry, 8 (Winter 1981): 381-402; Homi Bhabba, “Of Mimicry and Man: The Ambivalence of Colonial Discourse,” October, 28 (Spring 1984): 125-33; Karin Hausen, “The Nation’s Obligations to the Heroes’ Widoes of World War I,” in Margaret R. Higonnet, et al., eds., Women, War and History(New Haven, Conn., 1986). იხ. აგრეთვეKen Inglis, “The Representation of Gender on Australian War Memorials,”  გამოუქვეყნებელი ნაშრომი, წარმოდგენილი ბელაჯოს კონფერენციაზე „გენდერი, ტექნოლოგია და განათლება,“ ოქტომბერი 1985.

[24]საფრანგეთის რევოლუციაზე იხ. Levy, Women in Revolutionary Paris; ამერიკის რევოლუციაზე იხ. Mary Beth Norton, Liberty’s Daughters: The Revolutionary Experience of American Women(Boston, 1980); Linda Kerber, Women of the Republic(Chapel Hill, N.C., 1980); Joan Hoff-Wilson, “The Illusion of Change: Women and the American Revolution,” in Alfred Young, ed., The American Revolution: Explorations in the History of American Radicalism(DeKaIb, Ill., 1976): 383-446. საფრანგეთის მესამე რესპუბლიკაზე იხ. Steven Hause, Women’s Suffrage and Social Politics in the French Third Republic (Princeton, N.J., 1984). ბოლოდროინდელი შემთხვევის უაღრესად საინტერესო ანალიზი არის Maxine Molyneux,“Mobilization without Emancipation? Women’s Interests, the State and Revolution in Nicaragua,” Feminist Studies, 11 (Summer 1985): 227-54.

[25]პრონატალიზმზე იხ. Riley, War in the Nursery; Jenson, “Gender and Reproduction.” 1920-იან წლებზე იხ. ესეები  წიგნში Strategies des Femmes(Paris, 1984).

[26]ახალი სამუშაოს ქალებზე გავლენის სხვადასხვანაირი ინტერპრეტაციებისთვის იხ. Louise A. Tilly and Joan W. Scott, Women, Work and Family(New York, 1978); Thomas Dublin, Women at Work: The Transformation of Work and Community in LowellMassachusetts, 1826-1860(New York, 1979); Edward Shorter, The Making of the Modern Family(New York, 1975).  

[27]იხ. მაგ., Margaret Rossiter, Women Scientists in America: Struggles and Strategies in 1914(Baltimore, Md., 1982).

[28]Luce Irigaray, “Is the Subject of Science Sexed?” Cultural Critique, 1 (Fall 1985): 73-88.

[29]Louis Crompton, Byron and Greek Love: Homophobia in Nineteenth-Century England(Berkeley, Calif., 1985). ეს საკითხი განხილულია აქაც: Jeffrey Weeks, Sex, Politics and Society(New York, 1983).


თარგმანი მომზადდა პროექტის ,,ფემინისტური ანთოლოგია” ფარგლებში, რომელიც განხორციელდა ,,სამოქალაქო აქტივიზმის კვლევის ცენტრის” მიერ, ქალთა ფონდი საქართველოში ფინანსური მხარდაჭერით.