fbpx

,,ბედკრულნი ამა ქვეყნისა” – ჟან პოლ სარტრის წინასიტყვაობა

გაეცანით ჟან პოლ სარტრის წინასიტყვაობას ფრანც ფანონის წიგნისთვის ,,ბედკრულნი ამა ქვეყნისა” (ფრანგ: Les damnés de la terre) .

თარგმნა და წინასიტყვაობა დაურთო მარიკა ტყეშელაშვილმა.


1954 წელს დაიწყო ალჟირის განმათავისუფლებელი ომი საფრანგეთის წინააღმდეგ. ამ დროს მარტინიკელი წარმოშობის ფსიქიატრი, ფრანც ფანონი ალჟირის ფრანგული საავადმყოფოს ფსიქიატრიული დეპარტამენტის ხელმძღვანელად მუშაობდა და მკურნალობდა როგორც იმ ფრანგ მეომრებს, რომლებიც აწამებდნენ ანტიკოლონისტ აჯანყებულებს, ასევე წამების მსხვერპლ ალჟირელებს. 

ფანონის ოჯახი კარიბის ზღვაში მდებარე კუნძულ მარტინიკაზე შავკანიანთა ბურჟუაზიას წარმოადგენდა. ეს სოციალური სტრატა ესწრაფვოდა თეთრკანიანთა ფრანგულ კულტურასთან სრულ ასიმილაციას. ამგვარი გარემოს მიუხედავად, ჯერ კიდევ სკოლის წლებში გაეცნო ფანონი შავკანიანთა ფილოსოფიას ევროპის კოლონიალიზმის კრიტიკოსის, ემე სეზარის (Aimé Césaire) წყალობით. 1943 წლიდან ფანონი საფრანგეთის თავისუფალ ძალებთან ერთად იბრძოდა მეორე მსოფლიო ომში. ომის დასრულების შემდეგ კი ლიონის უნივერსიტეტში შეისწავლა ფსიქიატრია და მედიცინა. 

ალჟირში ფრანგულ საავადმყოფოში მუშაობისას დაიწყო მან კოლონიალიზმის ფსიქოპათოლოგიური შედეგების კვლევა. მიღებულმა გამოცდილებამ გადამწყვეტი გავლენა მოახდინა ფანონის მსოფლმხედველობასა და პოლიტიკურ არჩევანზე –  მალევე დატოვა თანამდებობა და ალჟირის განმათავისუფლებელ ბრძოლას შეუერთდა. 

„ბედკრულნი ამა ქვეყნისა“ (ფრანგ: Les damnés de la terre) ფრანც ფანონის 1961 წელს გამოცემული წიგნია, რომელიც შეეხება კოლონიზაციის გავლენას კოლონიების მკვიდრ მოსახლეობაზე – ინდივიდისა და ერის დეჰუმანიზაციის განუწყვეტელ პროცესს, რაც კოლონისტის ერთ-ერთი უმთავრესი იარაღია დაქვემდებარებული ხალხების ჩაგვრის გასაძლიერებლად და გასახანგრძლივებლად. წიგნი აგრეთვე მსჯელობს იმ სოციალური, პოლიტიკური და კულტურული წინაპირობების შესახებ, რომლებიც აუცილებელია განმათავისუფლებელი მოძრაობისათვის. ფანონის აზრით, რევოლუციის იდეა არის ახალი ადამიანის შექმნა, კაცობრიობის რეკონსტრუქცია. კოლონიზებულ ადამიანს სჭირდება აზროვნების დეკოლონიზაცია. მას რევოლუციურ ჰუმანისტს უწოდებენ, რადგან მისი ნაშრომების მთავარი საკითხი ისაა, თუ როგორ უნდა შეძლოს დეჰუმანიზაციის განუწყვეტელი გამოცდილების შემდეგ კოლონიზებულმა ადამიანმა საკუთარი თავის ადამიანად აღქმა. წიგნს ფანონი ასრულებს ახალი ისტორიის შექმნის მოწოდებით, რაც დეკოლონიზებულმა მესამე მსოფლიომ უნდა დაიწყოს. წიგნის სათაური აღებულია „ინტერნაციონალის“ ჰიმნის პირველი სტრიქონიდან.

დეკოლონიური ბრძოლის მიზანი არა უბრალოდ დამოუკიდებლობის მოპოვებაა, არამედ სიმდიდრის გადანაწილებაც, რადგან დამოუკიდებლობამიღწეული სახელმწიფოები, როგორც წესი, იმავე სიღატაკეში აგრძელებენ ცხოვრებას, როგორშიც კოლონისტის დაქვემდებარებისას იყვნენ.

ფანონი მარქსისტი მოაზროვნეა, მაგრამ კოლონიების პოლიტიკური მოცემულობიდან გამომდინარე რევოლუციის შესახებ სხვაგვარი თვალსაზრისი ჩამოუყალიბდა.

გამომდინარე იქიდან, რომ ალჟირს არ ჰყავდა ინდუსტრიული მუშათა კლასი, მარქსისგან განსხვავებით, რომელიც პროლეტარიატს ისტორიაში მთავარ მამოძრავებელ ძალად მიიჩნევდა, ფანონი დეკოლონიური ქვეყნების რევოლუციაში გლეხობასა და ლუმპენ-პროლეტარიატს ანიჭებდა პირველად მნიშვნელობას. კოლონიურ საზოგადოებაში მთავარი წინააღმდეგობა არა მხოლოდ კლასობრივია, არამედ რასისტულიც და ის მჟღავნდება არა ბურჟუაზიასა და პროლეტარიატს, არამედ ევროპელ მმართველებსა და მათ მიერ კოლონიზებულ ხალხებს შორის.

წიგნის „ბედკრულნი ამა ქვეყნისა“ პირველ თავში, სათაურით „ძალადობის შესახებ“,საუბარია იმაზე, რომ ძალადობა კოლონიზაციის აუცილებელი ელემენტია და მკვიდრ მოსახლეობაში ძალადობა კოლონისტებმა შეიტანეს. კოლონიზებულმა ხალხებმა უნდა გადაწყვიტონ, გააგრძელებენ ამ ძალადობასთან შეგუებას – რაც, არა მხოლოდ ძალადობის მსხვერპლად ყოფნას გულისხმობს, არამედ იწვევს აგრესიის მიმართვას კოლონიზაციის სხვა მსხვერპლთა მიმართ, – თუ ძალადობითვე შეებრძოლებიან ევროპელ მოძალადეებს. ფანონის აზრით, დეკოლონიზაცია მაშინაა შესაძლებელი, როცა კოლონიზებული საბოლოოდ ხდება სუბიექტი გადაწყვეტილების მიღებისას და მოქმედებისას. გამომდინარე აქედან, ძალადობას მნიშვნელოვანი ფუნქცია აქვს დეკოლონიურ ბრძოლაშიც – „ძალადობა ათავისუფლებს ადგილობრივს დაქვემდებარებულობის კომპლექსის, სასოწარკვეთისა და უმოქმედობისაგან, მას უშიშრად აქცევს და  თავმოყვარეობას აღუდგენს“. 

1961 წელს “ბედკრულნი ამა ქვეყნისა“ ჟან პოლ სარტრის წინასიტყვაობით გამოიცა. 



ჟან პოლ სარტრის წინასიტყვაობა ფრანც ფანონის წიგნისთვის „ბედკრულნი ამა ქვეყნისა“

არც ისე დიდი ხნის წინ დედამიწა ითვლიდა ორ მილიარდ მცხოვრებს: ხუთას მილიონ ადამიანს და კოლონიების მილიარდნახევარ ადგილობრივს [1].  . სიტყვა პირველთა მფლობელობაში იყო, მეორეებს კი მისით სარგებლობა შეეძლოთ. ამ ორს შორის იყვნენ დაქირავებული მეფეები, მსხვილი მიწათმფლობელები და ბურჟუაზია, –  თავიდან ბოლომდე ფიქცია, – რომელთაც შუამავლის როლი ეკისრათ. კოლონიებში შიშველი სიმართლე იცოდნენ, მაგრამ მეტროპოლიებში შემოსილ სიმართლეს ამჯობინებდნენ: რომ კოლონიების ადგილობრივ მცხოვრებლებს ისინი დედასავით უყვარდათ. ევროპულმა ელიტამ ადგილობრივი ელიტების წარმოება იკისრა თავის თავზე. ამოარჩია იმედისმომცემი მოზარდები; მათ, გავარვარებული რკინის მსგავსად, დასავლური პრინციპები დაასვა დაღად; პირი დიდებული ფრაზებით ამოუვსო, დიადი წებოვანი სიტყვებით, რომლებიც კბილებს ეკვრის. ცოტა ხნით მეტროპოლიებში ცხოვრების შემდეგ, შინ გაკრიალებულები დააბრუნა. ამ მოსიარულე ტყუილებს არაფერი ჰქონდათ სათქმელი თავიანთი ძმებისთვის. ისინი მხოლოდ ექოს გამოსცემდნენ. პარიზიდან, ლონდონიდან, ამსტერდამიდან ჩვენ ვიტყოდით – „პართენოსი“ „საძმო!“ და სადღაც აფრიკაში თუ აზიაში პირი იღებოდა – „…თენონი!“ „…ძმო!“ ოქროს ხანა იდგა. 

მაგრამ დასასრული მოახლოვდა. პირები თავისით გაიღო. ყვითელი და შავი ხმები ისევ საუბრობდნენ ადამიანობაზე, ოღონდ მხოლოდ იმისთვის, რომ გავეკიცხეთ ჩვენი არაადამიანობის გამო. წინააღმდეგობის ამ ზრდილობიან განცხადებებს ჩვენ უსიამოვნების გარეშე მოვუსმინეთ, თავიდან ამაყი გაოცებითაც. რა? მათ შეუძლიათ თავისით ილაპარაკონ? ერთი შეხედეთ, რა ხალხი დაგვიყენებია მათგან! ეჭვიც არ შეგვპარვია, რომ ჩვენს იდეალებს მიიღებდნენ, მაგრამ იმაში დაგვდეს ბრალი, რომ მათ თავად არ ვერთგულებდით. და მაშინ ევროპამ ნამდვილად იწამა თავისი მისიის. მან აზიელთა ელინიზება მოახერხა! ახალი თაობა შექმნა, ბერძენ-ლათინი ზანგები. ისიც შეგვეძლო მხოლოდ ჩვენთვის გვეთქვა –  ბოლო-ბოლო, იყვირონ რამდენიც უნდათ, გრძნობებს გაათავისუფლებენ, მაინც არ იკბინება ის ძაღლი, რომელიც ყეფს.

სცენაზე გამოვიდა ახალი თაობა, რომელმაც შეცვალა თავად პრობლემა. მათი მწერლები და პოეტები წარმოუდგენელი მოთმინებით ცდილობდნენ, ჩვენთვის აეხსნათ, რომ ჩვენი ღირებულებები და მათი განხორციელება ერთმანეთს არ ემთხვეოდა, რომ არც ამ იდეალების ბოლომდე უარყოფა შეეძლოთ და არც ბოლომდე შეთვისება. საბოლოო ჯამში, ისინი ამას ამბობდნენ: „თქვენ ჩვენგან ურჩხულებს ქმნით; თქვენი ჰუმანიზმი ამტკიცებს, რომ დანარჩენ კაცობრიობასთან ერთად მთელს ვქმნით, მაგრამ თქვენი რასიზმი მთელისგან გამოგვყოფს.“ ჩვენ ყველა მათგანს ძალიან მშვიდად ვუსმინეთ. კოლონიის განმგებლებს ჰეგელის კითხვისთვის არ უხდიან, ამიტომ მას დიდად არც კითხულობენ, თუმცა ფილოსოფოსი არ სჭირდებათ განმგებლებს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის იმის სათქმელად, რომ მათი მშფოთვარე ცნობიერება მათივე წინააღმდეგობრიობის ბრალია. ეს მათ რამე შედეგს არ მოუტანს. ასე რომ, გავუხანგრძლივოთ დისკომფორტი. არაფერი გამოვა აქედან ლაპარაკის გარდა. როგორც ექსპერტებმა გვითხრეს, მათ რომ რამე კონკრეტული მოეთხოვათ ამ წუწუნით, მხოლოდ ინტეგრაციას მოითხოვდნენ. რა თქმა უნდა, ამის მიცემა გამორიცხულია. სისტემა, რომელიც ეფუძნება გადაჭარბებულ ექსპლუატაციას, როგორც იცით, დაინგრეოდა. მაგრამ საკმარისია, სტაფილო გეჭიროს მათ ცხვირთან და დაოთხილები გაჭენდებიან. აჯანყებაზე კი საერთოდ არ გვაქვს სადარდებელი. რა, ადგილობრივი, გრძნობებს აყოლილი, ევროპის სამართლიან შვილებს დახოცავს იმისთვის, რომ მათნაირი ევროპელი გახდეს? მოკლედ, ამ ბედუკუღმართ სულებს ხელს ვუწყობდით და ვფიქრობდით, სულაც არ იყო ცუდი აზრი, ერთხელ გონკურის პრიზი ზანგისთვისაც მიგვეცა. ეს იყო 39 წლამდე.

1961. უსმინეთ: „მოდი, აღარ დავხარჯოთ დრო სტერილურ ლიტანიებსა და ამაზრზენ ბაძვაში. დავტოვოთ ეს ევროპა იქ, სადაც არასდროს მორჩებიან ადამიანზე ლაპარაკს და თან ხოცავენ ადამიანებს ყველგან, სადაც გადააწყდებიან, როგორც თავიანთი ყველა ქუჩის, ისე დედამიწის ყველა კუთხეში. საუკუნეების განმავლობაში სული ამოჰხადეს მთელ კაცობრიობას ე.წ. სულიერი გამოცდილების სახელით“. ეს ტონი ახალია. ვინ ბედავს ასე ლაპარაკს? ეს ვიღაც აფრიკელია, კაცი მესამე მსოფლიოდან, „ყოფილი“ ადგილობრივი. და დასძენს: „ევროპა ახლა ცხოვრობს ისეთი გიჟური, წინდაუხედავი ნაბიჯებით, რომ პირდაპირ უფსკრულისკენ მიექანება. კარგს ვიზამთ, თუ თავს გამოვარიდებთ“. სხვა სიტყვებით, დაღუპულია – სიმართლე, რომლისთვისაც თვალის გასწორება უსიამოვნოა, თუმცა რომლის ჭეშმარიტებაშიც ძვლის ტვინამდე ვართ დარწმუნებულები, არა, მეგობარო ევროპელებო?

თუმცა აქ ერთი შენიშვნა უნდა გავაკეთოთ. როცა, მაგალითად, ფრანგი მეორე ფრანგს ეუბნება – „ქვეყანა დაღუპულია“ – რაც ხდება, მგონი, თითქმის ყოველ დღე 1930 წლიდან მოყოლებული – ეს ემოციური ლაპარაკია. იწვის რა სიყვარულითა და რისხვით, მოსაუბრე საკუთარ თავს თანამემამულეებს მიაკუთვნებს. და, ჩვეულებრივ, დასძენს – „თუ არ…“ ნათელია, რას გულისხმობს; მეტი შეცდომა აღარ უნდა იქნას დაშვებული. თუ მისი მითითებები ზუსტად არ შესრულდება, აი, მაშინ იქცევა ქვეყანა ნაცარტუტად. მოკლედ, ეს არის მუქარა, რომელსაც რჩევა მოჰყვება, და ეს რეპლიკები ნაკლებად შოკისმომგვრელია, რადგან ის მომდინარეობს ნაციონალური ინტერსუბიექტურობისაგან. მაგრამ, ამის საპირისპიროდ, როცა ფანონი ამბობს, რომ ევროპა აღსასრულს უახლოვდება, – და მის ხმაში არ ისმის განგაშის ზარი, – ის უბრალოდ დიაგნოზს სვამს. ეს ექიმი არც იმას ამტკიცებს, რომ უიმედო შემთხვევაა – სასწაულები ხომ ხდება ხოლმე – და არც წამალს გასცემს სამკურნალოდ. იგი ადასტურებს, რომ ევროპა კვდება, იმ სიმპტომების საფუძველზე, რომლების შემჩნევაც შეძლო. რაც შეეხება მკურნალობას – არა, მას სხვა საფიქრალი აქვს. ფეხებზე ჰკიდია, იცოცხლებს ევროპა, თუ მოკვდება. სწორედ ამის გამო არის მისი წიგნი სკანდალური. თუ ჩაიჩურჩულებთ, სასაცილოდ შერცხვენილი – „მას აქვს ჩვენთვის წამალი“, სკანდალის ნამდვილი ბუნება თავს დაიღწევს თქვენგან. რადგან ფანონს თქვენთვის აბსოლუტურად არაფერი არ აქვს. მისი შრომა, ზოგისთვის ცხელი, თქვენთვის ყინულივით ცივია. ის თქვენზე ხშირად ლაპარაკობს, მაგრამ თქვენ არასდროს გელაპარაკებათ. შავი გონკური[2]და ყვითელი ნობელი დამთავრდა. კოლონიზებული ლაურეატების დრო მორჩა. ყოფილი ადგილობრივი, რომელიც ფრანგულად საუბრობს, ამ ენას ახალ ამოცანებს უსახავს, მისგან სარგებელს ნახულობს, და მხოლოდ კოლონიზებულებს ესაუბრება: „ადგილობრივებო განუვითარებელი ქვეყნებისა, შეერთდით!“ რა დაქვეითებაა! მამებისთვის მხოლოდ ჩვენ ვიყავით ისინი, ვისაც უნდა ესაუბრა, შვილები კი სარწმუნო შუამავლებადაც არ გვაღიარებენ. ჩვენ მათი საუბრის ობიექტები ვართ. რა თქმა უნდა, ფანონი გზადაგზა ახსენებს ჩვენს საყოველთაოდ ცნობილ დანაშაულებს: სეტიფი[3], ჰანოი[4], მადაგასკარი[5]– მაგრამ დროს არ კარგავს ჩვენთვის ბრალის დადებაში. ის მათ იყენებს. თუ ის ჰყვება კოლონიალიზმის ტაქტიკების შესახებ – იმ ურთიერთობების კომპლექსური თამაშის შესახებ, რომელიც აერთიანებს და აპირისპირებს კოლონისტებსა და ადგილობრივებს, – ამას მხოლოდ თავისი ძმებისთვის აკეთებს. მისი ამოცანაა, ასწავლოს თავის ძმებს, როგორ დაგვამარცხონ ჩვენსავე თამაშში.

მოკლედ, მესამე სამყარო პოულობს საკუთარ თავს და ელაპარაკება საკუთარ თავს თავისივე ხმით. ჩვენ ვიცით, რომ ეს არაა ჰომოგენური სამყარო. ჩვენ ისიც ვიცით, რომ დამონებული ხალხის პოვნა იქ ისევ შეიძლება, ისევე,  როგორც მათი, ვინც ცრუ დამოუკიდებლობის სიმულაკრს მიაღწია, მათიც, ვინც ისევ იბრძვის სუვერენულობის მოსაპოველად და მათიც, ვინც სრული თავისუფლება მოიპოვა, მაგრამ მუდმივად იმპერიალისტური აგრესიის მუქარის ქვეშ ცხოვრობს. ეს განსხვავებები კოლონიურმა ისტორიამ წარმოშვა, სხვა სიტყვებით – ჩაგვრამ. აქ, დედასამშობლოს (მეტროპოლიას, მთარგმნ.) ფეოდალი მმართველები ჰყავს დაყენებული; იქ, “დაყავი და იბატონეს” პრინციპით შექმნილი ადგილობრივი ბურჟუაზია, თავიდან ბოლომდე სიმულაციური; სხვაგან თამაშობს ორმაგ თამაშს: კოლონია დასახლებულია კოლონისტებითა და ექსპლუატირებულებით ერთდროულად. ამგვარად, ევროპას ჰყავს მრავალი მხარე და ოპოზიციური ჯგუფი, ქმნის კლასებს და ზოგჯერ ავრცელებს რასისტულ ცრურწმენებსაც, მოკლედ, ნაცადი აქვს  ყველა საშუალება კოლონიზებული საზოგადოებების სტრატიფიკაციის გასაძლიერებლად. ფანონი არაფერს არ მალავს: იმისთვის, რომ შეგვებრძოლოს ჩვენ, ყოფილმა კოლონიამ ბრძოლა უნდა გადაიხადოს საკუთარ თავთან, ან უფრო სწორად, ეს ორი ბრძოლა ერთი მთელის ნაწილებია. გამძვინვარებულ ბრძოლაში ყველა შიდა ბარიერი ირღვევა. ბიზნესმენებისა და მაღაზიის მფლობელების მარიონეტული ბურჟუაზია, ურბანული პროლეტარიატი, რომელიც ყოველთვის პრივილეგირებულ პოზიციაშია, პატარა ქალაქების ლუმპენ-პროლეტარიატი – ყველა ერთ ხაზში დგება სოფლის მასების, ეროვნული რევოლუციური არმიის ამ განსაკუთრებული რეზერვუარის, პირისპირ. იქ, სადაც კოლონიალიზმმა ქვეყნის განვითარების პროცესი განზრახ შეაფერხა, გლეხობა, როცა ფეხზე წამოდგება, სწრაფად გარდაიქმნება რევოლუციურ კლასად, რადგან მან იცის შიშველი ჩაგვრა და იტანჯება მისგან გაცილებით უფრო მეტად, ვიდრე იტანჯებიან მუშები ქალაქებში, და იმისთვის, რომ შიმშილისგან არ მოკვდეს, მთელი სისტემის გაცამტვერებაზე ნაკლებს არაფერს მოითხოვს. იმისთვის, რომ ტრიუმფს მიაღწიოს, ეროვნული რევოლუცია უნდა იყოს სოციალისტური. თუ მისი ბრძოლა უსრული იქნება, თუ ეროვნული ბურჟუაზია აიღებს ხელში ძალაუფლებას, ახალი სახელმწიფო, ფორმალური სუვერენულობის მიუხედავად, იმპერიალისტების კონტროლქვეშ დარჩება. კატანგას[6]მაგალითი ამის მშვენიერი ილუსტრაციაა. მესამე მსოფლიოს ერთობა ჯერ არ მიღწეულა. ის ჯერ პროცესშია, და იწყება მას შემდეგ, როცა გლეხთა კლასის მეთაურობით გაერთიანებული ყველა კოლონიზებული ხალხი დამოუკიდებლობას მიაღწევს ყველა ქვეყანაში. აი, რას უხსნის ფანონი თავის ძმებს აფრიკაში, აზიასა და ლათინურ ამერიკაში: ჩვენ უნდა მივაღწიოთ რევოლუციურ სოციალიზმს ყველგან ყველამ ერთად, წინააღმდეგ შემთხვევაში ჩვენი ძველი ბატონები სათითაოდ დაგვამარცხებენ. ის არაფერს მალავს – არც სისუსტეს, არც უთანხმოებებს, არც მისტიფიკაციას. ერთგან მოძრაობა ცუდად იწყება, ხოლო თავდაპირველი წარმატების შემდეგ მომენტალურად მარცხდება. სხვაგან წყდება, და იმისთვის, რომ თავიდან დაიწყოს, გლეხობამ თავისი ბურჟუაზია უნდა მოისროლოს გემბანიდან. მკითხველი ხდება უმოწყალო დარაჯი ყველაზე საშიში მატყუარა იმედის წინააღმდეგ: ლიდერისა და პერსონების, დასავლური კულტურის კულტის და რაც არანაკლებ საშიშია, წარსული აფრიკული კულტურის ბინდში დაბრუნების. რადგან ერთადერთი ნამდვილი კულტურა რევოლუციის კულტურაა, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ის, რაც მუდმივად ქმნადობის პროცესშია. ფანონი ხმამაღლა ლაპარაკობს. ჩვენ, ევროპელებს, გვესმის მისი, რასაც ისიც ადასტურებს, რომ თქვენ ახლა ეს წიგნი გიპყრიათ ხელთ. და მაშინ, არ ეშინია, რომ კოლონიური ძალები ისარგებლებენ მისი გულწრფელობით?

არა. მას არაფრის ეშინია. ჩვენი მეთოდები მოძველდა. მათ შეიძლება ხანდახან გადადონ ემანსიპაცია, მაგრამ ვერ შეწყვეტენ. და არ იფიქროთ, რომ შეგვიძლია ჩვენი მეთოდების შეცვლა. ნეოკოლონიალიზმი, დედასამშობლოების ეს ფუჭი ოცნება, ფუტურო სიტყვაა. „მესამე ძალები“ არ არსებობს, ან თუ არსებობს, ის მხოლოდ უძლური ბურჟუაზიაა, რომელიც კოლონიალიზმმა უკვე შემოსვა უნაგირზე.  ჩვენს მაკიაველიზმს მცირე ადგილი აქვს ამ ფართოდ გამოღვიძებულ სამყაროში, რომელმაც ჩვენი ტყუილები ერთმანეთის მიყოლებით დაუშვა მიწაზე. კოლონისტს ერთადერთი თავშესაფარი აქვს: სასტიკი ძალა, როცა გასცემს შესაბამის ბრძანებას.  ადგილობრივს ერთადერთი არჩევანი აქვს მორჩილებასა და ბატონობას შორის. რაში ანაღვლებს ფანონს, წაიკითხავ თუ არა მის შრომას? ის თავის ძმებს უმჟღავნებს ჩვენს ძველ ხრიკებს და დარწმუნებულია, რომ მეტი არაფერი გვაქვს ხელთ. ის თავის ძმებს ეუბნება: „ევროპამ ხელი ჩააჭირა ჩვენს კონტინენტებს და მანამ უნდა ვაჭრათ თითები, სანამ არ გაუშვებს. ახლა კარგი მომენტია. არაფერი მოხდება ბიზერტში, ელიზაბეტვილში ან ალჟირულ სოფლებში ისეთი, რასაც მთელი სამყარო არ გაიგებს. მტრული ბლოკები საწინააღმდეგო პოზიციებზე დგებიან და  ერთმანეთს უშლიან ხელს, მოიპოვონ მეტი ძალაუფლება. ვისარგებლოთ ამ პარალიზებით, შევიჭრათ ისტორიაში, და ვაიძულოთ ის, თავისი არსებობის განმავლობაში პირველად, გახდეს უნივერსალური. მოდით, დავიწყოთ ბრძოლა, და თუ სხვა იარაღი არ გვექნება, შემართული დანაც იკმარებს.“

ევროპელებო, უნდა გადაშალოთ ეს წიგნი და შეაბიჯოთ მასში. წყვდიადში გადადგმული რამდენიმე ნაბიჯის შემდეგ დაინახავთ ცეცხლის გარშემო შემოკრებილ უცნობებს. მიუახლოვდით და ყური დაუგდეთ, რადგან ისინი საუბრობენ განაჩენზე, რომელსაც გამოუტანენ თქვენს სავაჭრო ცენტრებს და დაქირავებულ ჯარისკაცებს, მათ რომ იცავენ. მათ შეიძლება შეგამჩნიონ, მაგრამ გააგრძელებენ ერთმანეთში საუბარს და თან ხმასაც კი არ დაუწევენ. ეს გულგრილობა პირდაპირ მიზანში არტყამს: მათი მამები, გაურკვეველი ქმნილებები, თქვენი ქმნილებები, სხვა არაფერია, თუ არა მკვდარი სულები. თქვენი ნებართვით მოკრეს მათ თვალი სინათლეს, მხოლოდ თქვენთან გაბედეს ლაპარაკი, ხოლო თქვენ თავიც არ შეიწუხეთ, გეპასუხათ ამ ზომბებისთვის. მათი შვილები უგულებელგყოფენ. ცეცხლი ათბობს მათ და სინათლეს აფრქვევს მათ გარშემო, – ეს ცეცხლი თქვენ არ დაგინთიათ. ახლა, მოკრძალებული მანძილიდან, ეს თქვენ იგრძნობთ თავს იდუმალად, ბნელით მოცულად და სიცივისგან გაყინულად. მიტრიალდით – ამ ჩრდილში, რომელსაც გარიჟრაჟზე მზის პირველი სხივები დაეცემა, ეს თქვენ აღმოჩნდებით ზომბები. 

ამ შემთხვევაში, თქვენ იტყვით – მოვისროლოთ ეს წიგნი. რატომ წავიკითხოთ, თუ ჩვენთვის არ დაწერილა? ორი მიზეზით: პირველი – ფანონი უხსნის და უჩვენებს თავის ძმებს იმ მექანიზმს, რომლითაც ჩვენ საკუთარი თავისგან ვართ გაუცხოებულნი. ისარგებლეთ ამით და გაიცანით საკუთარი თავი სიმართლის შუქზე, ობიექტურად. ჩვენი მსხვერპლები ჩვენ თავისი ნაიარევებით და მძიმე ბორკილებით გვიცნობენ,  და ეს მათ ცოდნას უდავოდ აქცევს. საკმარისია, გვიჩვენონ, რა ვუყავით მათ, რომ გავაცნობიეროთ, რა ვუყავით საკუთარ თავებს. მაგრამ რამეში გამოგვადგება ეს? გამოგვადგება, რადგან ევროპა სიკვდილის პირასაა. თქვენ იტყვით: ჩვენ ჩვენს მიწაზე ვცხოვრობთ, და მისი ძალის გადამეტებას არასდროს ვამართლებთ. მართალია, თქვენ კოლონისტები არ ხართ, მაგრამ არც უკეთესები ხართ, რადგან კოლონისტთაგან პირველნი თქვენს რიგებს ეკუთვნოდნენ. თქვენ გაგზავნეთ ისინი ზღვის გადაღმა, და ეს თქვენ ხართ, ვინც მათ გაამდიდრეს. თქვენ ისინი გააფრთხილეთ, რომ თუ მეტისმეტ სისხლს დაღვრიდნენ, მათ უარყოფდით, ან სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ისე მოიქეცით, როგორც ნებისმიერი სახელმწიფო, რომელიც საზღვარგარეთ მხარს უჭერს აგიტატორების ბრბოს, პროვოკატორებს (agents provocateurs) და ჯაშუშებს, რომლებსაც მაშინ განუდგება ხოლმე, როცა მათ იჭერენ. თქვენ, ვინც ისეთი ლიბერალები და ჰუმანურები ხართ, რომლებიც ისე გადაჭარბებულად აღმერთებთ კულტურას, რომ ეს ხელოვნურობაში გადაგდით, თქვენ, თავს იკატუნებთ, თითქოს დაივიწყეთ, რომ ფლობთ კოლონიებს, რომლებშიც ხალხს თქვენი სახელით ჟლეტენ. ფანონი თავის ამხანაგებს, განსაკუთრებით კი მათ, ვინც მეტად ვესტერნიზებულია, უჩვენებს მეტროპოლიების ხალხების და კოლონიებში მათი წარმომადგენლების სოლიდარობას. გაბედეთ ამ წიგნის წაკითხვა, რადგან უპირველეს ყოვლისა, ის შეგარცხვენთ, და სირცხვილი, როგორც მარქსმა თქვა, რევოლუციური გრძნობაა. ნახეთ, მეც არ შემიძლია სუბიექტური ილუზიებისგან დავიხსნა თავი. მეც გეუბნებით: „ყველაფერი დაკარგულია, სანამ…“ როგორც ევროპელი, მტრის წიგნს ვიპარავ და მისგან წამალს ვქმნი ევროპისთვის. მაქსიმუმს ვიღებ მისგან. 

ესეც მეორე მიზეზი: სორელის[7]ფაშისტურ გამოთქმებს თუ გვერდზე გადადებთ, აღმოაჩენთ, რომ ფანონი ენგელსის შემდეგ პირველია, ვინც ისტორიის პროცესები დღის სინათლეზე გამოიტანა. გარდა ამისა, არ დაგჭირდებათ, იფიქროთ, რომ სიფიცხემ ან უბედურმა ბავშვობამ გაასინჯა ძალადობის უჩვეულო გემო. იგი მხოლოდ სიტუაციის ინტერპრეტაციას აკეთებს, მეტი არაფერი. თუმცა ეს საკმარისია, შეძლოს, ნაბიჯ-ნაბიჯ ააგოს დიალექტიკა, რომელსაც ლიბერალური ფარისევლობა გვიმალავს, და რომელიც ისევეა ჩვენს არსებობაზე პასუხისმგებელი, როგორც მისაზე.

ბოლო საუკუნის განმავლობაში, საშუალო კლასი მშრომელებს ისე უყურებდა, როგორც გაუმაძღარ არსებებს, რომლებიც ხარბმა სურვილებმა თავშეუკავებლად აქცია. მაგრამ იმაზე კი უზრუნეს, რომ ეს მხეცები ჩვენი სახეობის წევრებად მიეჩნიათ, ბოლოს და ბოლოს, თავისუფალ ადამიანებად მაინც აღიქვამდნენ, – ასე ვთქვათ, თავისუფლად იმისთვის, რომ საკუთარი შრომა გაეყიდათ. საფრანგეთში, ისევე როგორც ინგლისში, ჰუმანიზმი უნივერსალურობას იჩემებდა.

საპირისპიროდაა საქმე იძულებითი შრომის შემთხვევაში. აქ არ არსებობს კონტრაქტი, მეტიც, უნდა მოქმედებდეს დაშინება, და ასე ჩაგვრაც გაიზრდება.  ჩვენი ჯარისკაცები ზღვის გადაღმა, თავიანთი სამშობლოს უნივერსალური პრინციპების უარყოფით, ადამიანთა რასის „numerus clausus“-ის (განსაზღვრული რიცხვი) წესს იყენებენ: რადგან ადამიანებს არ  შეუძლიათ დაიმონონ, გაძარცვონ ან მოკლან ერთ-ერთი თავისიანი, ისე რომ დანაშაულის ჩადენა არ გამოვიდეს, ისინი ადგილობრივებს არ აღიქვამენ თავისიანად. ჩვენს გასაოცარ ძალაუფლებას აქვს მისია, გარდაქმნას ეს აბსტრაქტული განსაზღვრულობა რეალობად: ბრძანება გაიცა, რომ ანექსირებული ქვეყნების მაცხოვრებლები დაემცროთ მაიმუნების დონემდე იმითვის, რომ გაემართლებინათ ის, როგორც ექცეოდნენ მათ კოლონისტები – როგორც სასაპალნე პირუტყვს. კოლონიების სისასტიკეს ამოცანად მხოლოდ ის არ დაუსახავს, რომ ეს დამონებული ხალხი ხელის გაწვდენაზე ჰყავდეს, მას მათი დეჰუმანიზაცია სურს. ყველაფერი გაკეთდება იმისთვის, რომ მათი ტრადიციები წარიხოცოს, მათი ენა ჩვენით ჩანაცვლდეს და ისე განადგურდეს მათი კულტურა, რომ სამაგიეროდ ჩვენი არ მივცეთ. მხოლოდ მომქანცველი ფიზიკური  სამუშაო მათ დააჩლუნგებს. მოშიმშილეებს და სნეულებს თუ შერჩებათ რამე ძალა, შიში მოუღებთ ბოლოს:  იარაღს გლეხი ჰყავს მიზანში ამოღებული. ქალაქელები მოვიდნენ მისი მიწის დასაუფლებლად და გამათრახებით აიძულებენ, დათმოს. თუ გაიბრძოლებს, ჯარისკაცები ისვრიან და ის მკვდარი კაცია. თუ დანებდება, თავს დაიმცირებს და კაცად აღარ ჩაითვლება. სირცხვილი და შიში გახლეჩს მის ხასიათს და მის უღრმეს შინაგან მე-ს ნაწილებად დაშლის.  საქმეს სათავეში უდგანან ექსპერტები, გასაოცარი წარმატებით. „ფსიქოლოგიური მომსახურებები“ გუშინ არ დაფუძნებულა, არც – ტვინის გამორეცხვა. და მაინც, ამ ძალისხმევების მიუხედავად, მიზნისთვის არსად მიუღწევიათ: არც კონგოში, სადაც შავკანიანებს ხელებს აჭრიდნენ; არც ანგოლაში, სადაც ბოლო დრომდე, მათ, ვინც უკმაყოფილებას გამოხატავდა, ტუჩებს უხვრეტდნენ, რათა ბოქლომით ჩაეკეტათ. არ ვამბობ, რომ შეუძლებელია, ადამიანი ცხოველად აქციო, უბრალოდ იმას ვამბობ, რომ მისი საკმარისად დასუსტების გარეშე ვერ შეძლებ. ცემა საკმარისი არასდროს იქნება. შიმშილობა უნდა გაუგრძელო და სწორედ ესაა მონობის პრობლემა.

რადგან, როცა იშინაურებ შენივე სახეობის წარმომადგენელს, მის მწარმოებლურობას ამცირებ, და რაც არ უნდა ცოტას აძლევდე, ფერმაში ადგილმიჩენილი ადამიანის შენახვა მაინც უფრო მეტი ჯდება, ვიდრე სარგებელი მოაქვს. ამის გამო კოლონისტები იძულებულნი არიან, ჩარევა შუა გზაზე შეწყვიტონ. შედეგი – არც ადამიანი, არც ცხოველი – არის ადგილობრივი – ნაცემი, უჭმელი, სნეული, დამფრთხალი, – მაგრამ განსაზღვრულ წერტილამდე – მას ყოველთვის აქვს, მიუხედავად იმისა, შავკანიანია, ყვითელკანიანი თუ თეთრკანიანი, ხასიათის ერთი და იგივე ნიშნები: ცბიერი, ზარმაცი და ქურდი, რომელიც ცხოვრობს ცარიელზე, და არაფერი ესმის ძალადობის გარდა. 

საბრალო კოლონისტი – აქ მისი წინააღმდეგობა შიშვლდება, მორთულობის გარეშე რჩება. უნდა დაეხოცა ისინი, ვისაც ძარცვავს, როგორც ჯინები (არაბული მითოლოგიის პერსონაჟი – მთარგმნ.) იქცევიან. ახლა, ეს შეუძლებელია, რადგან ისინი ექსპლუატაციისთვისაც სჭირდება. რადგან ვერ დაჰყავს ხოცვა-ჟლეტა გენოციდამდე, მონობა – ცხოველობამდე, ის კონტროლს კარგავს, ბორბალი უკუღმა ტრიალდება და უმოწყალო ლოგიკით ის დეკოლონიალიზაციამდე მიდის. 

მაგრამ ეს უცაბედად არ ხდება. თავდაპირველად ევროპის მმართველობა გრძელდება. ის უკვე დამარცხდა ბრძოლაში, თუმცა ეს ჯერ ცხადი არაა. მან ჯერ არ იცის, რომ ადგილობრივები მხოლოდ ნახევრად ადგილობრივები არიან. კოლონისტის ლაპარაკს რომ დაუგდო ყური, ასე იფიქრებ, ცუდად ადგილობრივებს იმისთვის ეპყრობა, რომ გაანადგუროს ან ჩაახშოსო მათში ფესვგადგული ბოროტება. ვითომ სამი თაობის შემდეგ აღარ იჩენს თავს ეს გამანადგურებელი ინსტიქტები. რომელ ინსტიქტებს გულისხმობს? იმ ინსტიქტებს, რომლებიც მონებს თავიანთი ბატონის მოსაკლავად აქეზებს? ვერ ამჩნევს, რომ აქ თავისივე ბოროტება უბრუნდება?  ამ ჩაგრული გლეხების სიმხეცეში ვერ სცნობს საკუთარ, კოლონისტურ სიმხეცეს, რომელიც ყველა ფორით შეიწოვეს და რომლის სამკურნალო წამალიც არ არსებობს? მიზეზი მარტივია. ამ იმპერიულ არსებას, თავისი აბსოლუტური ძალაუფლებით  და მისი დაკარგვის შიშით გაგიჟებულს, ნათლად აღარ ახსოვს, რომ ოდესღაც ადამიანი იყო. საკუთარი თავი მათრახი ან თოფი ჰგონია, დაიჯერა, რომ „დაქვემდებარებული რასების“ მოშინაურებას მათი რეფლექსიების მართვით მოახერხებდა. მაგრამ აქ ის მხედველობიდან ტოვებს ადამიანის მეხსიერებას და წარუშლელ კვალს. გარდა ამისა, კიდევ არის რაღაც, რაც ალბათ არც იცის: ჩვენ ჩვენი თავი მხოლოდ იმის რადიკალური და ძირფესვიანი უარყოფით ვხდებით, რადაც სხვებმა გვაქციეს. სამი თაობა ვთქვით, არა? მეორე თაობას თვალები ჯერ ძლივს ჰქონდა გახელილი, რომ გაროზგილ მამებს უყურებდა. ფსიქიატრიული ტერმინით, ისინი „ტრავმირებულნი“ არიან, სიკვდილამდე. მაგრამ ეს მუდმივად განახლებადი აგრესია, რომელიც მათ მორჩილებად ვერ აქცევს, უბიძგებთ აუტანელი წინააღმდეგობისკენ, რასაც ევროპელები, ადრე თუ გვიან, საკუთარ თავზე გამოსცდიან. იმის შემდეგ, რაც მათი შეჭრის დრო დადგება, როცა მათ ასწავლიან, რა არის სირცხვილი, შიმშილი და ტკივილი, მათში ვულკანური გაცოფება აღიძვრება, რომლის ძალაც იმ ზეწოლას უდრის, რასაც მათ წინააღმდეგ მიმართავდნენ. თქვენ თქვით, რომ ძალადობის გარდა არაფერი ესმით? რა თქმა უნდა. ძალადობა პირველად კოლონისტებმა მოიტანეს. მაგრამ მალე ადგილობრივები მას სათავისოდ აქცევენ. შეიძლება ითქვას, იგივე ძალადობა შემოგვხვდება წინ, თითქოს ჩვენი გამოსახულება მოემართება ჩვენკენ, როცა სარკეს ვუახლოვდებით.

ნუ დაუშვებ აქ შეცდომას. ამ გიჟური გაცოფებით, ამ სიმწარითა და ღვარძლით, ჩვენი დახოცვის ყოვლისმომცველი სურვილით, მუდმივად დაძაბული ძლიერი კუნთებით, რომელთაც ეშინიათ, რომ მოეშვან, – ისინი აადამიანებად იქცნენ: ადამიანებად იმ კოლონისტის გამო, ვისაც მათგან სასაპალნე ცხოველების გამოყვანა უნდა, –  მის გამო და მის წინააღმდეგ. სიძულვილი, ბრმა სიძულვილი, რაც ჯერჯერობით აბსტრაქციაა, მათი ერთადერთი სიმდიდრეა. ბატონი იწვევს ამას, რადგან ცდილობს მათ ცხოველებამდე დაყვანას,  მაგრამ მიზანს ვერ აღწევს, რადგან თავისივე ინტერესები ეღობება გზად. ასე რომ, „ნახევრად ადამიანები“ ისევ ადამიანები არიან, მჩაგვრელი ძალისა და სისუსტის დამსახურებით, რაც მათში გარდაიქმნება ცხოველური მდგომარეობის ჯიუტად უარყოფაში. ჩვენ ვაცნობიერებთ, რა მოჰყვება ამას. ისინი ზარმაცები არიან. რა თქმა უნდა, – ეს საბოტაჟის ფორმაა. ისინი ვერაგები და ქურდობისკენ მიდრეკილნი არიან. უბრალოდ წარმოიდგინე! მაგრამ მათი საცოდავი ქურდობები ჯერ კიდევ არაორგანიზებული წინააღმდეგობის დასაწყისს აღნიშნავენ. ეს საკმარისი არ არის. მათ შორის ისეთები მოიძებნებიან, რომლებიც თავს შიშველი ხელებით იცავენ იარაღისაგან. ასეთები მათი გმირები არიან. სხვები საკუთარი თავისგან ადამიანებს ქმნიან ევროპელების დახოცვით. მძარცველები ან მარტვილები – მათი აგონია შეშინებული მასების ეგზალტირებას ახდენს.

დიახ, შეშინებულის. ამ ახალ საფეხურზე, კოლონიური აგრესია მიემართება შიგნით, ადგილობრივებს შორის არსებული ტერორისკენ. ტერორში მხოლოდ იმ შიშს არ ვგულისხმობ, რომელიც უჩნდებათ ჩვენი რეპრესიის ამოუწურავი საშუალებების პირისპირ დგომისას, არამედ იმასაც, რასაც მათში წარმოშობს მათივე გააფთრება.  მომწვდეულნი არიან ჩვენს თოფებს შორის, რომლებიც მათთვის გვაქვს დამიზნებული და ასევე მკვლელობის ჩადენის შემაძრწუნებელ თავისსავე წყურვილებს შორის, რომლებიც, მათი სულების სიღრმეში იღებს სათავეს, და რომლებსაც ყოველთვის ვერ ამოიცნობენ ხოლმე. რადგან თავდაპირველად ეს მათი კი არა, ჩვენი ძალადობაა, რომელიც მათ მიემართება და ხლეჩს. და ეს ჩაგრული არსებები ღრმად მარხავენ დამალულ ბრაზს, რომელსაც მათი და ჩვენი მორალი ჰგმობს და რომელიც, მიუხედავად ამისა, არის მათი ადამიანობის უკანასკნელი თავშესაფარი. წაიკითხეთ ფანონი: თქვენ ისწავლით, როგორ შეიძლება, უმწეობის ჟამს, მკვლელობის გიჟური იმპულსი ადგილობრივთა კოლექტიური არაცნობიერის გამოხატულება იყოს. 

თუ ამ ჩახშულმა მძვინვარებამ გამოსასვლელი არხი ვერ იპოვა, ის ვაკუუმად იქცევა და თვითონ ჩაგრულ არსებებს გაანადგურებს. იმისთვის, რომ თავი გაითავისუფლონ, ერთმანეთსაც კი ხოცავენ. სხვადასხვა ტომი ერთმანეთს ებრძვის, რადგან არ შეუძლიათ ნამდვილ მტერს აღუდგნენ წინ  – და თქვენ შეგიძლიათ კოლონიურ პოლიტიკას ენდოთ – ნამდვილად შეუძლია ადგილობრივთა შორის შუღლის შენარჩუნება. ადამიანი, რომელიც დანას შემართავს თავისი ძმის წინააღმდეგ, ფიქრობს, რომ ერთხელ და სამუდამოდ გაანადგურა საძულველი სახეხატი თავიანთი საერთო დეგრადაციისა, მიუხედავად იმისა, რომ ეს გამოსასყიდი მსხვერპლები ვერ იკლავენ სისხლის წყურვილს. მხოლოდ ტყვიამფრქვევებისკენ სვლისგან შეუძლიათ ერთმანეთი შეაჩერონ და ჩვენი საქმე აკეთონ ამით. თავიანთი თანხმობით დეჰუმანიზაციის პროცესს აჩქარებენ. რომლის უარყოფაც სურთ. კოლონისტის გახალისებული მზერის ქვეშ, თავისიანების წინააღმდეგ სიფრთხილის ზომებს მიიღებენ და ზებუნებრივ ზღუდეებს აღმართავენ, დროდადრო  ძველსა და საზარელ მითებს აღადგენენ, სხვებს კი ფაქიზი  წეს-ჩვეულებებით შეეკვრებიან. სწორედ ამ გზით გაურბის შეპყრობილი ადამიანი საკუთარ საჭიროებებს – გარკვეულ წესებთან შეკავშირებით, რომლებიც ითხოვს მის ყურადღებას ყოველ ჯერზე. ისინი ცეკვავენ; ეს მათ აკავებს; მათ მტკივნეულად შეკუმშულ კუნთებს ჰგვრის შვებას; და ცეკვა უჩუმრად – ისე, რომ თავადაც არ იციან –  ასახიერებს უარს, რომელსაც ვერ წარმოთქვამენ და მკვლელობებს, რომელთა ჩადენასაც ვერ ბედავენ. გარკვეულ მხარეებში, ისინი ამ საშუალებას გამოყენებას უძებნიან – სულებით შეპყრობილობა – ფორმალურად ეს იყო რელიგური გამოცდილება მთელი თავისი სიმარტივით, რომელიც გამოხატავდა მორწმუნის კავშირს წმინდა საგნებთან; ახლა კი ამას იყენებენ დამცირებისა და სასოწარკვეთის წინააღმდეგ მიმართულ იარაღად. მამბო ჯამბო[8]და ტომის სხვა კერპები ჩამოდიან ტომის წევრებთან, იწყებენ მათი ძალადობის მართვას და აგრესიას ქანცის გაწყვეტამდე ახარჯინებენ ტრანსებში. ამავდროულად, ეს ამაღლებული პერსონაჟები მათ იცავენ. სხვა სიტყვებით, კოლონიზებული ხალხი იცავს საკუთარ თავს კოლონიური გაუცხოებისგან უფრო ძლიერი გაუცხოებით – რელიგიაში გაუცხოებით, რასაც უნიკალური შედეგი მოაქვს – ეს ორი გაუცხოება ერთამენეთს განამტკიცებს. ამგავარად გარკვეული ფსიქოზში ჰალუცინაციებში მყოფ ადამიანს, დაღლილს მუდმივი დამცირებით თავისი დემონის მიერ, ერთ მშვენიერ დღეს ესმის ანგელოზის ხმა, რომელიც ხოტბას ასხამს; მაგრამ დაცინვები ამით არ წყდება, დაცინვა და ქება ერთმანეთს ენაცვლება. ეს არის დაცვა, მაგრამ ასევე – ამბის დასასრული. “თვითი” გახლეჩილია, პაციენტი კი ჭკუიდან იშლება. ნება მოგვეცით, დავამატოთ მეტი სიცხადისათვის სიფრთხილით შერჩეული სხვა უბედურებები, რომლებიც იმ სხვა ჯადოქრობის მიზეზით მოხდა, რომელზეც ადრეც მოგახსენეთ: დასავლური კულტურა. მე რომ მათ ადგილას ვიყო – შესაძლოა, ასეც თქვათ – ჩემს მამბო-ჯამბოს ვარჩევდი მათ აკროპოლისს. ძალიან კარგი: სწორად დაუჭირეთ სიტუაციას მუღამი. მაგრამ არასრულად, რადგან თქვენ მათ ადგილას არ ხართ – ან ჯერ არ ხართ. სხვა შემთხვევაში გეცოდინებოდათ, რომ მათ არჩევა არ შეუძლიათ. ორივე უნდა ჰქონდეთ. ორი სამყარო, რომლებიც ორგვარ ჯადოს აკეთებენ: ისინი მთელი ღამე ცეკვავენ და გარიჟრაჟზე ეკლესიებში იკრიბებიან მესას მოსასმენად. Დდღითიდღე იზრდება განხეთქილება. ჩვენი მტერი ღალატობს თავის ძმებს და ხდება ჩვენი თანამზრახველი. მისი ძმებიც იმავეს აკეთებენ. “ადგილობრივის” სტატუსი ის ნერვული მდგომარეობაა, რომელიც შემოიღო და შეინარჩუნა კოლონისტმა კოლონიზებულ ხალხებში მათივე თანხმობით.

ერთდროულად დაიჩემო და უარყო ადამიანური მდგომარეობა: ეს წინააღმდეგობა ფეთქებადსაშიშია. ამის გამო ის აფეთქდება და ეს თქვენც ისევე იცით, როგორც მე. ჩვენ იმ დროში ვცხოვრობთ, როდესაც ასანთი პატრუქთან არის მიტანილი. როდესაც გაზრდილ შობადობას უფრო მასშტაბური შიმშილი მოაქვს თან, როდესაც ახალშობილებს სიცოცხლის უფრო უნდა ეშინოდეთ, ვიდრე სიკვდილის, ძალადობის ნიაღვარი ყველა წინააღმდეგობას წალეკავს. ალჟირსა და ანგოლაში ევროპელებს ჟლეტენ ყოველ ფეხის ნაბიჯზე. ეს ბუმერანგის წუთია; ძალადობის მესამე ეტაპი. Იის უკან გვიბრუნდება, თავს გვესხმის და ისევე როგორც აქამდე, ვერც ამჯერად ვხვდებით, რომ ეს ჩვენ ვართ, ვინც ამ ძალადობას სათავე დავუდეთ. “ლიბერალები” დაჩლუნგდნენ; აღიარებენ, რომ არ ვიყავით თავაზიანები ადგილობრივებთან, რომ უფრო ბრძნული და სამართლიანი იქნებოდა, მათთვის გარკვეული უფლებებები მიგვენიჭებინა, რამდენადაც ეს შესაძლებელი იყო; არაფერს ითხოვენ იმაზე მეტს, რომ  ადგილობრივები მივიღოთ ჩვენს რიგებში და იმ ექსკლუზიურ ჯგუფში, სპონსორების გარეშე, რომელსაც ჰქვია ჩვენი სახეობა. ხოლოახლა ეს ბარბაროსული, შმაგი  აფეთქება ცუდ კოლონისტებზე მეტს არაფერს მოუტანს მათ. მემარცხენეობა შინ დარცხვენილი ზის. მათ იციან ადგილობრივთა ნამდვილი მდგომარეობა, იციან მათი შეუბრალებელი ჩაგვრის შესახებ. არ ჰგმობენ მათ ჯანყს, რადგან მშვენივრად უწყიან, რომ ჩვენ ყველაფერი გავაკეთეთ ამის გამოსაწვევად.მაგრამ, მიუხედავად ამისა, თავისთვის ფიქრობენ, რომ ყველაფერს აქვს საზღვარი; ამ პარტიზანებმა უნდა გააცნობიერონ, რომ რაინდულად უნდა მოიქცნენ. ეს საუკეთესო გზაა იმის გასაცნობიერებლად, რომ ადამიანები არიან. ზოგჯერ მემარცხენეები საყვედურს ეუბნებიან: “ზედმეტი მოგდით და ამიტომ აღარ დაგიჭერთ მხარს”. ადგილობრივებს სულ არ ანაღვლებთ მათი მხარდაჭერა, იციან რა, რას მოუტანს მათი მხარდაჭერა.  მათ გარეშე თავადაც მშვენივრად დაიცავენ თავს.Რროცა მათი ომი დაიწყო, დაინახეს შიშველი სიმართლე: რომ ყოველმა ჩვენგანმა თავისი საქმე გაიკეთა მათი საშუალებით, რაღაც წამოიღო მათგან. მათ ახლა არ სჭირდებათ, ვინმეს უხმონ მოწმედ. აღარავის მოეპყრობიან კეთილგანწყობით.

ერთი ვალდებულებაა შესასრულებელი, ერთი მიზანი მისაღწევი – გაანადგურონ კოლონიალიზმი მათ ხელთ არსებული ყველა საშუალებით. ჩვენ შორის უფრო და უფრო მეტი შორსმჭვრეტელი, საბოლოო ჯამში, მზად იქნება აღიაროს ეს ვალდებულება და მიზანი. მაგრამ ჩვენ არ შეგვიძლია, არ შევნიშნოთ ამ ძალადობრივ განკითხვის დღეში არაადამიანური საშუალებები, რომლებსაც ეს „ადამიანზე ნაკლები არსებები“ იყენებენ იმისთვის, რომ ადამიანობის პრივილეგია მოიპოვონ.მიანიჭეთ, ბოლოს და ბოლოს, და მიეცით საშუალება, რომ მშვიდობიანი საქმეებით დაიმსახურონ. ჩვენი უღირსეულესი სულები რასისტული ცრურწმენებით არის სავსე. 

ძალიან კარგს იზამდნენ, ფანონს თუ წაიკითხავდნენ, რადგან ის ნათლად აჩვენებს, რომ ეს შეუჩერებელი ძალადობა არც ხმაური და მძვირვარებაა, არც ველური ინსტიქტების გაღვიძება, და არც შეურაცხყოფის ეფექტი: ეს არის ადამიანის მიერ საკუთარი თავის ხელახლა შექმნა. Მმე ვფიქრობ, რომ ოდესღაც ვიცოდით ეს სიმართლე, მაგრამ დავივიწყეთ – რომ არავითარ დაყვავებას არ შეუძლია აღგავოს ძალადობის კვალი, მხოლოდ ძალადობას შეუძლია მისი მოსპობა. ადგილობრივი საკუთარ კოლონიურ ნევროზს კოლონისტთან იარაღით ბრძოლით კურნავს. როცა მისი რისხვა დუღს და გადადუღს, ის აღმოაჩენს თავის დაკარგულ უმანკოებას და ეცნობა საკუთარ თავს, ამ გზით საკუთარ მეს (self) ქმნის. ომისაგან მოწყვეტილები, ჩვენ ამას ბარბარიზმის ტრიუმფად მივიჩნევთ, მაგრამ საკუთარი ძალადობით, ნელა მაგრამ უეჭველად, იგი აღწევს მეამბოხის ემანსიპაციას, რადგანაც ნაწილ-ნაწილ ანადგურებს საკუთარ თავშიც და გარშემოც კოლონიურ წყვდიადს. ერთხელ თუ დაიწყო, ომი დაუნდობელი ხდება. თქვენ შეიძლება აშინებდეთ ან გეშინოდეთ, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, გაიმეტოთ თავი დაყოფისა და ცრუ არსებობისთვის მისაგდებად ან მოიპოვოთ დაბადებით მონიჭებული უფლება ერთობისა. როცა გლეხი ხელში იარაღს იღებს, ძველი მითები ფერმკთალდება და აკრძალვები დავიწყებას ეძლევა. მეამბოხის იარაღი მისი ადამიანობის დასტურია. რადგან ამბოხის პირველ დღეებში შენ უნდა მოკლა: ესროლო ევროპელს, ნიშნავს ორი კურდღელი დაიჭირო, მოსპო მჩაგვრელიც და მის მიერ დაჩაგრულიც ერთდროულად: შედეგად –  ერთი მკვდარი, ერთიც თავისუფალი ადამიანი. გადარჩენილი, პირველ ყოვლისა, ფეხვეშ ეროვნულ მიწას გრძნობს. ამ მომენტში ერი მისთვის აზრს არ კარგავს, სადაც არ უნდა წავიდეს, სადაც არ უნდა იყოს, ერი თან ახლავს, თვალს არასდროს ეფარება, რადგან სწორედ მისი თავისუფლებაა, გადარჩენილი ადამიანის მიერ მოპოვებული თავისუფლება.მაგრამ, პირველი სურპრიზის მერე, კოლონიური არმია გადმოდის შეტევაზე. ამ დროს ან ყველა უნდა გაერთიანდეს, ან ყველა დაიხოცება.ტომებს შორის არსებული უთანხმოებები სუსტდება და გაქრობის გზას ადგას, პირველ რიგში იმიტომ, რომ რევოლუციას უქმნის საფრთხეს, მაგრამ უფრო მნიშვნელოვანი მიზეზი ისაა, რომ ეს უთანხმოებები ემსახურებოდა ერთადერთ მიზანს – ძალადობა არასწორი მოწინააღმდეგისაკენ მიემართა. როცა უთანხმოებები გრძელდება – როგორც, მაგალითად, კონგოში, – ეს იმიტომ ხდება, რომ მათ ამწვავებენ კოლონიალიზმის სუბიექტები. ერი წინ მოიწევს, რათა მისმა ყოველმა შვილმა იქ დაიგულოს, სადაც მისი ძმები იბრძვიან. ერთმანეთის მიმართ რა გრძნობაც ამოძრავებთ, იმ სიძულვილის საპირისპიროა, თქვენ მიმართ რომ აქვთ. ისინი ძმები არიან იმდენად, რამდენადაც თითოეულ მათგანს მოუკლავს და ნებისიერ მომენტში შეიძლება ისევ მოკლას. ფანონი მკითხველებს აჩვენებს თვითნებურობის ლიმიტებს და ორგანიზების საჭროებასა და საშიშროებებს. მაგრამ, როგორი დიადიც არ უნდა იყოს ამოცანა, გზის ყოველ მოსახვევში რევოლუციური ცნობიერება ღრმავდება. ხოლო კომპლექსები ქრება. არ არის საჭირო ვინმე მოვიდეს და ეროვნული განმათავისუფლებელი ფრონტის ჯარისკაცის “დამოკიდებულების” კომპლექსზე ილაპარაკოს.

გლეხი, თვალახელილი, თავის ნამდვილ საჭიროებებს აპყრობს მზერას.ადრე იმდენი იყო ასეთი საჭიროება, რომ გლეხს თავისუფლად მოინელებდა, მაგრამ მან სცადა, რომ არად ჩაეგდო. ახლა ისე უყურებს, როგორც დიდ დაუსრულებელ მოთხოვნილებებს. პოლიტიკური და სოციალური აუცილებლობები განუყოფელია იმ ძალადობაში, რომელიც სათავეს ხალხში იღებს და რომელიც მათ ძალას აძლევს, რომ ხუთი წლის განმავლობაში შეინარჩუნონ სამხედროები – რვა წლისაც, როგორც ეს შეძლეს ალჟირელებმა. ომი იმით, რომ უბრალოდ ბრძანებისა და პასუხისმგებლობის საკითხს სვამს, აყალიბებს ახალ სტრუქტურებს, რომლებიც მშვიდობის პირველ ინსტიტუტებად იქცევა. აქ არის ადამიანი, დაფუძნებული ახალ ტრადიციებში – შემზარავი აწმყოს მომავალ ნაყოფში. ხედავთ მას, ლეგიტიმურად აღიარებულს იმ კანონის ძალით, რომელიც დაიბადება და ცეცხლქვეშ იბადება ყოველდღიურად: როცა უკანასკნელი კოლონისტი იქნება მოკლული, შინ გაბრუნებული ან ასიმილირებული, ტომთა უმცირესობა გაქრება და სოციალიზმით ჩანაცვლდება. და ეს არ კმარა. ამბოხი აქ არ დასრულდება. სრულიად დარწმუნებული შეგიძლიათ იყოთ, რომ თავის ტყავს არ გასწირავს იმისთვის, რომ ძველი მეტროპოლიის ყოფილი მცხოვრების დონეზე იგრძნოს თავი. შეხედეთ, რა მომთმენია! შეიძლება სხვა დინ ბი პუზე[9]ოცნებობს, მაგრამ მის იმედად არ რჩება. იგი არის ღატაკი, რომელიც თავის სიღატაკეში ებრძვის ძლევამოსილად შეიარაღებულ მდიდარს. ელოდება თუ არ ელოდება საბოლოო გამარჯვებას, არ აქვს მნიშვნელობა, ის მაინც ღლის თავის მტრებს იქამდე, სანამ ქანცს არ გააძრობს. 

ეს ვერ მოხდება შემზარავი დანაკარგების გარეშე. კოლონიური არმია ულმობელი ხდება. ქვეყანა ამორჩეულია და მიმდინარეობს გაწმენდითი სამუშაოები: მოსახლეობის გადაადგილება, საპასუხო ექსპედიციები, ქალებისა და ბავშვების ხოცვა. მან ეს იცის. ეს ახალი ადამიანი ისე იწყებს ცხოვრებას, როგორც ცხოვრების ბოლოს მიმდგარი – საკუთარ თავს პოტენციურ გვამად განიხილავს. მას მოკლავენ. და ის არა მხოლოდ თანხმდება ამ საფრთხეს, არამედ დარწმუნებულია, რომ საფრთხე იმსხვერპლებს. ამ პოტენციურად მკვდარმა ადამიანმა ცოლ-შვილი დაკარგა. იმდენი მომაკვდავი ადამიანი უნახავს, რომ გამარჯვება ურჩევნია გადარჩენას. თვითონ  – არა, მაგრამსხვები იგემებენ გამარჯვების ნაყოფს. თვითონ კი  ნაყოფისთვის მეტისმეტად დაქანცულია. მაგრამ ეს დაქანცულობა მის გულში გაუგონარი სიმამაცის ფესვად არის გადგმული. ჩვენ ჩვენი ადამიანობა  სიკვდილისა და სასოწარკვეთის აქეთა მხარეს გვეგულება, მას კი – წამებისა და სიკვდილის მიღმა. ჩვენ ქარი დავთესეთ და ის გრიგალად მოგვიბრუნდა. ძალადობის ნაყოფიდან ის ყოველ წუთს თავის ადამიანობას ძერწავს.  ჩვენ ადამიანები მის ხარჯზე ვიყავით, ახლა ის აქცევს საკუთარ თავს ადამიანად ჩვენს ხარჯზე. სხვაგვარ ადამიანს, უკეთესი ხარისხისას.

აქ ფანონი ჩერდება. მან აჩვენა გზა წინ. ის იმათ ხმას აჟღერებს, ვინც იბრძვის და ის გაერთიანებისკენ მოუწოდებს აფრიკის კონტინენტს ნებისმიერი აზრთა სხვადასხვაობისა და პარტიკულარიზმის წინააღმდეგ. მან თავის მიზანს მიაღწია. მას რომ ესურვა დეკოლონიზაციის ისტორიული ფენომენის დეტალების აღწერა, მაშინ ჩვენს ხმას გააჟღერებდა. ეს არაა მისი განზრახვა. მაგრამ, როცა ვხურავთ წიგნს, ჩვენში დავა გრძელდება, მისი ავტორის მიუხედავად. რადგან ჩვენ ვგრძნობთ ხალხთა ჯანყის ძალას და ვპასუხობთ ძალადობით. ასე რომ, ჩნდება ძალადობის სუფთა მომენტი. და ამ დროს ჩვენ თვითონაც ვერთვებით მასში, ეს ძალადობა თავისი ბუნებით გვცვლის, ისევე როგორც „ნახევრად ადგილობრივები“ შეცვალა. ყოველმა ჩვენგანმა საკუთარ თავზე უნდა იფიქროს – იგულისხმება, რომ ფიქრობს საერთოდ. რადგან დღეს ევროპაში, რომელიც განცვიფრებული საფრანგეთისგან, ბელგიისგან ან ინგლისისგან მიღებული დარტყმებით, საკუთარ თავს, თუნდაც სულ ოდნავ, სხვა მხრივ ფიქრის საშუალება რომ მისცე, ისევე კარგია, როგორც კოლონიალიზმის დანაშაულში თანამონაწილეობა. ეს წიგნი წინასიტყვაობას ოდნავაც არ საჭიროებს, თუნდაც იმიტომ, რომ ჩვენ არ მოგვემართება. მაგრამ მე მაინც დავწერე, რათა კამათი დასკვნისკენ წამეყვანა. რადგან ჩვენც ევროპაში დეკოლონიზებას განვიცდით, იმ გაგებით, რომ კოლონისტი, რომელიც ყოველ ჩვენგანშია, ძირფესვიანად იძირკვება. მოდი, დავაკვირდეთ საკუთარ თავს, თუ გავუძლებთ, და ვნახოთ, რად ვიქცევით. უპირველესად, იმ მოულოდნელ გამჟღავნებას უნდა გავუსწოროთ თვალი, რომელიც ჩვენს ჰუმანიზმს აშიშვლებს. აქ შეგიძლიათ იხილოთ ის, სრულიად შიშველი, და ის არაა საამო სანახავი. ის არაფერი იყო ტყუილების იდეოლოგიის გარდა – ძარცვის იდეალური გამართლება. მისი მოთაფლული სიტყვები და  პრეტენზია მგრძნობიარობაზე მხოლოდ ჩვენი აგრესიის ალიბი იყო. ვისაც არაძალადობის სჯერა, ისინიც მშვენიერ მხარეს დგანან, ამბობენ, რომ არც ჯალათები არიან და არც მსხვერპლები. ძალიან კარგი, მაშინ. თუ თქვენ არ ხართ მსხვერპლი, როცა მთავრობა, რომელსაც ხმა მიეცით, როცა ჯარი, რომელშიც თქვენი უმცროსი ძმები მსახურობენ ყოყმანისა და სინდისის ქენჯნის გარეშე, რასობრივ მკვლელობას სჩადის, ეჭვს გარეშეა, რომ ჯალათი ხართ. და თუ ირჩევთ მსხერპლად ყოფნას და რისკავთ ერთი-ორი დღით ციხეში მოხვედრას, მაშინ უბრალოდ ირჩევთ, თავი გადაირჩინოთ. მაგრამ ვერ გადაირჩენთ. ეცადეთ, ეს ყველა შემთხვევაში გაიგოთ: თუ ძალადობა ამაღამ დაიწყო და თუ ექსპლუატაციასა და ჩაგვრას დედამიწაზე არასდროს უარსებია, იქნებ არაძალადობრიობის სლოგანებმა დაასრულოს კამათი. მაგრამ თუ მთელმა რეჟიმმა, მათ შორის არაძალადობრივმა იდეებმაც კი, ათასწლოვანი ჩაგვრა განაპირობა, თქვენი პასიურობა მხოლოდ მჩაგვრელთა რიგებში გიჩენთ ადგილს.

თქვენ საკმაოდ კარგად იცით, რომ ექსპლუატატორები ვართ. ისიც იცით, რომ პირველად ხელი ოქროს და მეტალებს ჩავავლეთ, შემდეგ „ახალი კონტინენტების“ ნავთობს, და ძველ ქვეყნებში წამოვიღეთ. ამას შესანიშნავი შედეგების გარეშე არ ჩაუვლია, რასაც ჩვენი სასახლეები, კათედრალები და დიდებული ინდუსტრიული ქალაქები მოწმობს. და შემდეგ, როცა ვარდნის საფრთხე ჩნდებოდა, კოლონიური ბაზრები იქვე იყო დარტყის შესარბილებლად ან მიმართულების შესაცვლელად. სიმდიდრეებით გაძეძგილმა ევროპამ ადამიანის სტატუსი დე იურე თავის მოსახლეებს მიანიჭა. ჩვენთან, იყო ადამიანი, ნიშნავს, იყო კოლონიალიზმის თანამონაწილე, რადგან ყველა ჩვენგანმა, გამონაკლისის გარეშე, ისარგებლა კოლონიური ექსპლუატაციით. ეს მსუქანი, გაფითრებული კონტინენტი სრულდება იმით, რასაც ფანონი სწორად უწოდებს ნარცისიზმს. კოქტოს აღიზიანებდა პარიზი – „ეს ქალაქი, რომელიც სულ საკუთარ თავზე ლაპარაკობს“. რამით განსხვავდება მისგან ევროპა? და ეს ზეევროპული ურჩხული, ჩრდილოეთი ამერიკა? ყბედობა, ყბედობა: თავისუფლება, თანასწორობა, ძმობა, სიყვარული, ღირსება, პატრიოტიზმი და ის, რაც თქვენ გაქვთ. ამ ყველაფერმა  არ შეგვიშალა ხელი რასისტული სიტყვების სათქმელად ბინძურ ზანგებზე, ბინძურ ებრაელებსა და ბინძურ არაბებზე. კეთილშობილი ხალხი, ლიბერალები ან უბრალოდ გულჩვილები, აპროტესტებენ, რომ შოკში ჩააგდო ამ შეუთავსებლობამ. მაგრამ ისინი ან სცდებოდნენ, ან ცრუობდნენ, რადგან ჩვენში ისეთი შეთავსებადი არაფერია, როგორც რასისტური ჰუმანიზმი, რადგან ევროპელი ადამიანად იქცა მონებისა და ურჩხულების შექმნით. სანამ სადღაც იყო ადგილობრივი მოსახლეობა, ეს ტყუილი არ ჩანდა. ადამიანის რასის ცნებაში ვიპოვეთ უნივერსალობის შესახებ აბსტრაქტული ვარაუდი, რამაც რეალური პრაქტიკების ნიღბის როლი შეასრულა. ოკეანის მეორე მხარეს იყო ადამიანზე ნაკლებ არსებათა რასა, რომელმაც, ჩვენი წყალობით, ათასი წლის შემდეგ შეიძლება ჩვენს სტატუსს მიაღწიოს. მოკლედ, შეცდომით, ელიტა სახეობად (genus) მივიღეთ. დღეს ადგილობრივი მოსახლეობები თავიანთ ნამდვილ ბუნებას ამჟღავნებენ, ამავდროულად ჩვენი ექსკლუზიური „კლუბი“ თავის სისუსტეს აჩენს – რომ ის არც მეტი და არც ნაკლები უმცირესობაა. ამაზე უარესი: რადგან სხვები ადამიანებად იქცნენ ჩვენთან წინააღმდეგობაში, გამოდის, რომ ჩვენ კაცობრიობის მტრები ვართ. ელიტა თავის თავს ნამდვილ ფერებში ავლენს – ის სხვა არაფერია, თუ არა ბანდა. ღირებულებების ჩვენს ძვირფას წყებას ბუმბულის ცვენა ეწყება. ახლო ხედით თუ დააკვირდებით, ერთსაც ვერ ნახავთ სისხლში ამოუსვრელს. თუ მაგალითს ეძებთ, ეს მშვენიერი სიტყვები დაიმახსოვრეთ: „რა გულუხვია საფრანგეთი!“ ჩვენ, გულუხვები? და სეტიფი? და გამძვინვარებული ომის ის რვა წელი, რომელმაც მილიონზე მეტი ალჟირელის სიცოცხლე შეიწირა? და წამებები?

მაგრამ ეს ისე უნდა იყოს გაგებული, რომ არავინ გვსაყვედურობს მცდარი პოზიციის ქონის გამო ამა და ამ მისიის მიმართ – რადგანაც მისია საერთოდ არ გვქონია. აქ გულუხვობის საკითხი დგას.  ამ მშვენიერ მელოდიურ სიტყვას მხოლოდ ერთი მნიშვნელობა აქვს: კანონიერი უფლებების მინიჭება.  წყალს გადაღმა ხალხისათვის, ახალი ადამიანებისათვის, განთავისუფლებული ადამიანებისათვის არავის აქვს ძალაუფლება ან უფლება, ვინმეს რამე მიანიჭოს. ვინაიდან თითოეულ მათგანს აქვს ყველა უფლება და უფლება ყველაფერზე. და ერთ დღესაც, როცა კაცობრიობა ზრდასრულობას მიაღწევს, საკუთარ თავს ისე არ განსაზღვრავს, როგორც მსოფლიოს მოსახლეობის ნაკრებს, არამედ განსაზღვრავს როგორც საერთო საჭიროებათა დაუსრულებელ ერთობას. აქ მე ვჩერდები. თქვენ საქმის დასრულება აქედან არ გაგიჭირდებათ. ერთადერთი, რაც უნდა გააკეთოთ – თვალის უნდა გაუსწოროთ პირველად და უკანასკნელად ჩვენს არისტოკრატიურ ღირსებებს. ისინი ჩამოშლის პირასაა. როგორ გადაურჩებიან დაქვემდებარებულთა არისტოკრატიას, რომლებიც მათი არსებობის მიზეზია? რამდენიმე წლის წინ, ბურჟუაზმა კოლონისტმა კომენტატორმა მხოლოდ ამის თქმა შეძლო დასავლეთის დასაცავად: “ჩვენ ანგელოზები არ ვართ, მაგრამ, სულ მცირე, სინდისი მაინც გვქენჯნის”. აღსარებაც ამას ჰქვია! ფორმალურად ჩვენი კონტინენტი შემდეგი საშუალებების დამსახურებით ახერხებდა წყალში ტივტივს: პართენონი, ქარტიები, ადამიანის უფლებები ან სვასტიკა. ახლა ვიცით მათი ფასი. ერთადერთი რაც ახლა ჩაძირვისაგან გვიხსნიდა, არის დანაშაულის ქრისტიანული გრძნობა. თქვენ შეგიძლიათ, დაინახოთ, რომ ეს დასასრულია. ევროპაში ყველა მხრიდან ჟონავს წყალი. მაშინ რა მოხდა? უბრალოდ ის, რომ ადრე ჩვენ ვქმნიდით ისტორიას, ახლა კი ისტორია ჩვენით იქმნება.ძალთა ბალანსი შეიცვალა. დეკოლონიზაცია დაიწყო. ერთადერთი, რაც შეუძლიათ იღონონ ჩვენმა დაქირავებულმა ჯარისკაცებმა ისაა, რომ გადაავადონ მისი აღსრულება.

ძველ მოტროპოლიებს კიდევ დიდი გზა აქვთ წინ, რათა მთელი ძალით ჩაერთონ იმ ბრძოლაში, რომელიც დაწყებამდე წაგებულია.თავგადასავლის დასასრულს ჩვენ ისევ აღმოვაჩენთ, რომ კოლონიური ძალადობა, რომელმაც ბუჟოს (Bugeaud – თომას რობერტ ბუჟო – საფრანგეთის მარშალი, ცნობილი ალჟირის დაპყრობაში შეტანილი დიდი წვლილისათვის, 1840 წ. დაინიშნა ალჟირის გუბერნატორად – მთარგმნ.) საეჭვო დიდება მოუტანა, თუმცა გაათმაგდა, მაინც არ არის საკმარისი. ეროვნული სამსახურის ნაწილები იგზავნება ალჟირში და იქ 7 წლით რჩება, მაგრამ უშედეგოდ. ძალადობამ მიმართულება იცვალა. სანამ ჩვენ ვიმარჯვებდით, მას ვიყენებდით ისე, რომ არ გვეგონა, თუ ჩვენ შეგვცვლიდა. ის სხვებს ანადგურებდა, მაგრამ ჩვენ, ჩვენი ჰუმანიზმის ადამიანებს არ ვნებდა.მეტროპოლიების ხალხებმა, რომლებიც გააერთიანა კოლონიებიდან მომდინარე სარგებელმა, დანაშაულებათა სახელმწიფო მონათლეს ძმობისა და სიყვარულის სახელმწიფოდ. დღეს ძალადობა, რომელიც ყველგან ბლოკადაშია მოქცეული, ჩვენი ჯარისკაცების გავლით გვიბრუნდება, შიგნით აღწევს და გვეუფლება. უკუსვლა იწყება. ადგილობრივი ხელახლა ქმნის საკუთარ თავს, ჩვენ კი, კოლონისტები და ევროპელები, ულტრები და ლიბერალები, ვნადგურდებით. მძვინვარება და შიში უკვე აშკარაა. ისინი მჟღავნდება შავკანიანებზე ნადირობაში ალჟირში. აბა, ახლა რომელმხარეს არიან ველურები? ახლა რომელი მხარეა ბარბაროსული? ბარბაროსულ სურათს არაფერი აკლია, ტამტამებიც კი. საავტომობილო სირენებითაც გაჰკივიან – “ალჟირი საფრანგეთია”, როცა ევროპელები ცოცხლად წვავენ მუსლიმებს. ფანონი გვახსენებს, რომ არც ისე დიდი ხნის წინ, ფსიქიატრთა კონგრესი იყო შეშფოთებული ადგილობრივი მოსახლეობის კრიმინალური მიდრეკილებებით. “ეს ხალხი ერთმანეთს ხოცავს – ამბობდნენ ისინი – ეს არ არის ნორმალური. ალჟირული თავის ტვინის ქერქი განუვითარებელი უნდა იყოს”. სხვებმა ცენტრალურ აფრიკაში დაადგინეს, რომ “აფრიკელები ძალიან ნაკლებად იყენებენ თავის ტვინის შუბლის წილს”.  ეს სწავლული კაცები კარგს იზამდნენ, ევროპაშიც თუ გააგრძელებდნენ თავიანთ კვლევა-ძიებას, განსაკუთრებით კი ფრანგებისკენ მიმართავდნენ ყურადღებას. რადგან ჩვენც, ბოლო წლების განმავლობაში “შუბლის წილის ჩამორჩენის” მსხვერპლნი უნდა ვიყოთ გამომდინარე იქიდან, რომ ჩვენი პატრიოტები ხშირად ხოცავენ თავიანთ თანამემამულეებს და თუ შინ ვერ იპოვიან, მაშინ მათ სახლს და მათ კონსიერჟს ესხმიან თავს. ეს მხოლოდ დასაწყისია. საშემოდგომოდ, ან მომავალი წლის გაზაფხულისთვის მაინც, პროგნოზირებულია სამოქალაქო ომი. მაგრამ რატომღაც შუბლის წილი იდეალურ მდგომარეობაში გვაქვს. შემთხვევით ისე ხომ არ ხდება, რომ, რადგან ადგილობრივებს ვერ ვძლევთ, ძალადობა უკან გვიბრუნდება, ჩვენი ბუნების ფსკერზე გროვდება და გამოსაღწევ გზას დაეძებს? ალჟირელი ხალხის ერთობა ფრანგი ხალხის გახლეჩას იწვევს. ყოფილი მეტროპოლიის მთელ ტერიტორიაზე ტომები საომარ ცეკვებს ცეკვავენ. ტერორმა დატოვა აფრიკა და ჩვენთან მკვიდრდება, რადგან, აშკარაა, არსებობენ გარკვეული გაშმაგებული არსებები, რომლებსაც სურთ, რომ ჩვენი სისხლით გადავიხადოთ იმ სირცხვილისთვის, რომელიც ჭამეს, როცა ადგილობრივმა სცემა მათ. არიან სხვებიც, რომლებით თანაბრად დამნაშავენი არიან (ბიზერტის[10]შემდეგ, სექტემბრის ლინჩით გასამართლებების შემდეგ, რომელი მათგანი გამოვიდა ქუჩაში, რომ ეყვირა “საკმარისია”?), მაგრამ ნაკლებად შთამბეჭდავები – ლიბერალები და მგრძნობიარე მემარცხენეების ენები.

ციებ-ცხელება მათ შორისაც ვრცელდება გულისწყრომასთან ერთად. და მათ ნამდვილად აქვთ სანერვიულო. მალავენ თავიანთ რისხვას მითებსა და ჩახლართულ წეს-ჩვეულებებში. იმისთვის, რომ შეაყოვნონ განსჯის დღე და გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება, ჩვენი საქმეების სათავეში მოაქციეს დიადი ჯადოქარი, რომლის საქმეც არის ნებისმიერ ფასად ყველა ჩვენგანის სიბნელეში შეყოვნება.არაფერი გაკეთებულა. ძალადობა, რომელსაც ერთნი იჩემებენ, მეორენი კი უარყოფენ, ვაკუუმში ექცევა.ერთ დღეს მეცში (ქალაქი საფრანგეთში) გასკდება, მეორე დღეს ბორდოში. აქ, იქ და ყველგან, როგორც “ჩუსტზე ნადირობის” (Hunt the slipper) თამაშში. ახლა ჩვენი ჯერია, გავკვალოთ ნაბიჯ-ნაბიჯ გზა, რომელიც ადგილობრივის საფეხურამდე მიგვიყვანს. მაგრამ იმისთვის, რომ გავხდეთ ადგილობრივები ერთდროულად, ჩვენი მიწა უნდა დაიპყრონ ძველად კოლონიზებულმა ხალხებმა და ჩვენ უნდა ვიშიმშილოთ. ეს კი არ მოხდება. რადგან ეს დისკრედიტირებული კოლონიალიზმია, რომელიც გვეუფლება. ესაა მოხუცი, ქედმაღალი ბატონი, რომელიც გადაგვფარავს. აი, მოდის, ჩვენი მამბო-ჯამბო.

და როცა წაიკითხავთ ფანონის ბოლო თავს, დარწმუნდებით, რომ თქვენთვის უკეთესია, იყოთ ადგილობრივი, საცოდაობის ყველაზე ღრმა ფსკერზე, ვიდრე იყოთ ყოფილი კოლონისტი. არასწორია პოლიციის მოხელისათვის, დღეში ათი საათი იძულებული იყოს, აწამოს ხალხი. ამ შემთხვევაში მისი ნერვები დაწყდება, თუ მწამებლებს აკრძალული არ ექნებათ თავიანთივე ინტერესებიდან გამომდინარე, ზეგანაკვეთური მუშაობა. როცა სასურველია, რესპუბლიკისა და არმიის მორალურობა კანონის სიმკაცრით იყოს დაცული, არასწორია, პირველმა მუდმივად მეორის დემორალიზება მოახდინოს, არც ისაა სწორი, რომ რესპუბლიკური ტრადიციის ქვეყანამ ასობით და ათასობით ახალგაზრდა პუტჩისტ ოფიცრებს მიანდოს. არასწორია, ჩემო თანამემამულენო, თქვენ, ვინც მშვენივრად იცით თქვენი სახელით ჩადენილი ყველა დანაშაული, საერთოდ არ არის სწორი, რომ განსჯის შიშით სიტყვას არ სძრავთ არავისთან მათ შესახებ, თქვენს საკუთარ სულთანაც კი. მინდა, მჯეროდეს, რომ თავიდან ვერ აცნობიერებდით, რა ხდებოდა. მოგვიანებით, ეჭვი შეიტანეთ ამ ამბების სიმართლეში. მაგრამ ახლა იცით და ისევ დუმილს ინარჩუნებთ. მდუმარების რვა წელი. რა დეგრადაციაა! და თქვენი სიჩუმე სრულიად უსარგებლოა. დღეს წამების დამაბრმავებელი მზე თავის ზენიტშია, მთელ ქვეყანას ანათებს. ამ შეუბრალებელი ელვარების ქვეშ არ მოიძებნება ისეთი სიცილი, რომელიც სიცრუით არ იყოს გაჯერებული, სახე, რომელიც შიშის და სიბრაზის დასაფარად არ იყოს მოხატული, ქმედება, რომელიც  ჩვენს ზიზღს არ გასცემს და ჩვენს თანამონაწილეობას. დღეს საკმარისი ორი ფრანგი შეხვდეს ერთმანეთს, რომ მათ შორის ვიღაც მესამე იყოს მკვდარი. ერთი მკვდარი ვთქვი? სხვა დროს საფრანგეთი ერქვა ქვეყანას. ფრთხილად უნდა ვიყოთ, რომ 1961-ში ნერვული დაავადების სახელი არ გახდეს. 

გამოვჯანმრთელდებით? დიახ. რადგან ძალადობას, როგორც აქილევსის შუბს, შეუძლია იმ ჭრილობების მორჩენა, რომლებსაც აყენებს. დღეს ჩვენ ხელფეხშეკრულნი ვართ, დამცირებულნი და შიშით დაავადებულნი, უფრო მეტად ვერ დავეცემით. საბედნიეროდ, ეს საკმარისი არაა კოლონისტი არისტოკრატიისათვის.  ის ვერ დაასრულებს თავის გადადებულ მისიას ალჟირში, სანამ საფრანგეთის კოლონიზებას არ მორჩება. ყოველ დღე ჩვენ ბრძოლაში უკან ვიხევთ, მაგრამ შეგიძლია დარწმუნებული იყო, რომ მას თავიდან არ ავირიდებთ. მკვლელებს სჭირდებათ ეს. მოვლენ და ბრმად შემოგვიტევენ მარცხნიდანაც და მარჯვნიდანაც. 

ასე რომ, ჯადოქრებისა და ფეტიშების დღე დასრულდება. მოგიწევთ ბრძოლა, ან საკონცენტრაციო ბანაკებში ლპობა. ესაა დიალექტიკის დასასრული. თქვენ კი უარყოფთ ამ ომს, მაგრამ ჯერ ვერ ბედავთ, გამოაცხადოთ, რომ ალჟირელ მებრძოლთა მხარეს ხართ. არასდროს შეშინდეთ, შეგიძლიათ, კოლონისტებისა და დაქირავებული ჯარისკაცების იმედად იყოთ. ისინი გაიძულებენ, გადაწყვეტილება მიიღოთ.შემდეგ, შესაძლოა, როცა თქვენი ზურგით კედელთან მიგაყენებენ, გაათავისუფლებთ იმ ახალ ძალადობას, რომელიც ამოიზარდა თქვენში ძველი, ხშირად გამეორებული დანაშაულებით. მაგრამ, როგორც ამბობენ, ეს უკვე სხვა ისტორიაა: კაცობრიობის ისტორია. დარწმუნებული ვარ, ახლოვდება დრო, როცა შევუერთდებით მისი შემოქმედების რიგებს. 

ჟან პოლ სარტრი

1961


[1] ტექსტში „ადგილობრივი“ კოლონიების აბორიგენი მოსახლეობის აღსანიშნად იხმარება;

[2]გონკური ფრანგული ლიტერატურული პრიზია, რომელსაც ყოველწლიურად გასცემს გონკურის აკადემია.

[3]1945 წლის 8 მარტს, როცა ნაცისტურმა გერმანიამ მეორე მსოფლიო ომში დამარცხება აღიარა, ალჟირიის ქალაქ სეტიფში გაიმართა გამარჯვების მარში, რომელიც გადაიზარდა მსვლელობის მონაწილეებსა და ადგილობრივ ფრანგულ ჟანდარმერიას შორის დაპირსპირებაში მას შემდეგ, რაც პოლიციამ ანტიკოლონიური შინაარსის ბანერების მანიფესტაციიდან ალაგმვა გადაწყვიტა. დაპირისპირებას ორივე მხარეს მოჰყვა მსხვერპლი. საპასუხოდ, ადგილობრივი მუსლიმები  ქ. სეტიფის შემოგარენში მცხოვრებ ევროპელებს დაესხნენ თავს, რის შედეგადაც დაიღუპა 102 ევროპელი. მოგვიანებით, ფრანგულმა ადმინისტრაციამ შური იძია მუსლიმ მოსახლეობაზე, რასაც, ფრანგული წყაროების მიხედვით, ემსხვერპლა 1 020 ადგილობრივი, რადიო კაიროს მონაცემებით კი – 45 000. 

[4]ინდოჩინეთის პირველი ომის მოვლენები, ჰანოის ბრძოლა და ჰაიფონის ინციდენტი. 1946 წლის 23 ნოემბერს ფრანგულმა კრეისერმა დაბომბა ვიეტნამის სანაპირო ქალაქი და ერთ ღამეში დახოცა 6 000 ვიეტნამელი. 

[5]ფრანგული კოლონიური მმართველობის წინააღმდეგ მადაგასკარის აჯანყების დროს (ფრანგ. Insurrection malgache)1947-1949 წწ. ფრანგულ მხარეს 590 ჯარისკაცი და 240 მშვიდობიანი მოქალაქე დაიღუპა, მადაგასკარის მხარეს კი მსხვერპლის რაოდენობა უცნობია, თუმცა რამდენიმე ათეულ ათასს ითვლის, სხვადასხვა მონაცემებით 11 000-დან 89 000-მდე.  

[6]იგულისხმება კონგოს კრიზისი: კატანგაბელგიის მხარდაჭერით გამოეყო 1960 წელს კონგოს რესპუბლიკას, როცა კონგომ მოიპოვა ბელგიისაგან დამოუკიდებლობა. 

[7]ჟორჟ სორელი – (1847-1922) ფრანგი ფილოსოფოსი, პუბლიცისტი, პოლიტიკოსი. სორელიანიზმის თეორიტიკოსი. მისმა თეორიამ მითის, განსაკუთრებულად კი ეროვნული მითის ზემოქმედებაზე ადამიანის ცხოვრებაში, გავლენა მოახდინა სოციალიზმის, ანარქიზმის და ფაშიზმის თეორიებზე. პოლიტიკაში ძალადობის აპოლოგეტი იყო.

[8]მამბო ჯამბო მანდიკური ენიდან (მანდინკას ხალხი სახლობს სენეგალის, გამბიას და გვინეა-ბისაუს ტერიტორიაზე) მომდინარე ფრაზაა, აღნიშნავს ადგილობრივ კერპს და  ნიღბიანი მამაკაცების ცეკვის რიტუალს. მას სხვადასხვა დასავლელი ავტორი სხვადასხვა მნიშვნელობით იყენებს, თუმცა საერთო ჯამში, თითქმის ყველასთან ის აფრიკული რელიგიების სიმბოლური აღმნიშვნელია.

[9]დინ ბინ პუს (Dien Bien Phu)ბრძოლა – პირველი ინდოჩინური ომის გადამწყვეტი ბრძოლა 1954 წ., სადაც ფრანგული არმია ვიეტნამის გაერთიანებულმა ნაციონალურმა ფრონტმა დაამარცხა.

[10]ბიზერტი – ტუნისის ქალაქი. 1956 წელს მან საფრანგეთისგან დამოუკიდებლობა მოიპოვა, თუმცა ამ უკანასკნელმა ქალაქსა და მის პორტზე გავლენა არ დათმო. ალჟირის ომში ბიზერტის პორტი საფრანგეთის სტრატეგიული ობიექტი იყო. 1961წელს ადგილობრივებმა ბლოკადაში მოაქციეს საფრანგეთის საზღვაო ძალები იმის იმედით, რომ საფრანგეთი მიატოვებდა თავის უკანასკნელ საყრდენს ქვეყანაში, თუმცა 3 დღიანი ბრძოლის შემდეგ საფრანგეთმა ხელხლა დაიკავა ქალაქი და 1963 წლამდე ჰქონდა ოკუპირებული.


ინფორმაცია ავტორის შესახებ: